سالخوردگی جمعیت و بازنشستگی در ایران

   دهه های متوالی بود که جمعیت زیاد کودکان و جمعیت اندک سالمندان فشار اقتصادی بر جوامع را بر رفع نیازهای افراد زیر ۱۵ سال متمرکز کرده بود. با شروع گذار جمعیتی و برهم خوردن چنین نسبت هایی، در وهلۀ اول بسیاری از کشورها که انتقال سنی را تجربه کرده اند، از نسبت کم کودکان و سهم زیاد جمعیت سنین کار بهره های اقتصادی فراوانی برده اند. در مراحل بعدی، با تداوم کاهش باروری و ورود متولدان دورۀ بیش زایی به سنین سالمندی و پیشاسالمندی، شرایطی شبیه قبل از گذار پدید می آید؛ با این تفاوت که در این مرحله، تمرکز سیاست گذاران بر رفع نیازهای سالمندان است. با گذشت دهه ها از کاهش مرگ ومیر و همچنین کاهش باروری، ایران اکنون در آستانۀ چنین مرحله ای قرار دارد. سهم زیاد جمعیت سالمندان و کاهش ادامه دار باروری در سال های اخیر، این گمان را تقویت می کند که در سال های آینده نسبت زیاد جمعیت سالمندان اثرات تعیین کننده ای بر اقتصاد داشته باشد. یک وجه مهم این رویداد، تأمین مالی و رفاه سالمندان است که عمدتاً از طریق صندوق های بازنشستگی صورت می گیرد. عدم توازن پرداختی های این صندوق ها و دریافتی های آن که تا حد زیادی متأثر از تغییر در سهم گروه های سنی در سال های اخیر است، فرض ناپایداری نظام بازنشستگی در آیندۀ ایران را تقویت می کند. تحقیق حاضر با تأکید بر چنین مسئله ای و تکیه بر تغییرات جمعیتی و سنجه های سالخوردگی ایران به رشتۀ تحریر درآمده است. با استفاده از داده های بین المللی و طرح هزینه و درآمد خانوار از سال ۱۳۷۰ تا ۱۴۰۰ ، شاخص ها و سنجه های سالمندی جمعیت با هردو رویکرد گذشته نگر و آینده نگر بررسی شده است. همچنین از روش لی-کارتر و شبیه سازی تغییرات جمعیتی آینده و اثر آن بر صندوق های بازنشستگی استفاده شده است. یافته های این مطالعه حاکی از آن است که نسبت بازنشستگان و مستمری بگیران به دلیل افزایش سهم جمعیت بزرگسالان و سالمندان در آینده افزایش محسوسی خواهد داشت. بااین حال، برخلاف رویکردهای گذشته نگر که مبتنی بر سن تقویمی است، رویکرد آینده نگر و سن پرسپکتیو یا پیش رو نسبت وابستگی سالمندی را در سطح پایین تری در آینده پیش بینی می کند. افزون بر این، تعویق در برش سنی سالمندی (از ۵۴ سالگی در آغاز دهۀ ۱۳۳۰ به ۶۶ سالگی در سال ۱۴۰۰ و ۶۹ سالگی در سال ۱۴۳۰) می تواند به واسطۀ آنچه سود جمعیتی دوم نامیده شده است، نویدبخش دو تغییر غیرپارامتریک، یعنی افزایش سن خروج از بازار کار و نرخ پس انداز، به نفع صندوق های بازنشستگی باشد. همچنین از آنجا که نمایۀ سنی نسبت بازنشستگان و مستمری سرانه علاوه بر اثر سن دارای اثر نسل هم هست، انتظار می رود نسبت افرادی که مستمری دریافت می کنند، تا سال ۱۴۳۰ نسبت به سال ۱۴۰۰ بیش از ۵۰ درصد به خصوص در بازۀ سنی ۵۵ تا ۶۵ سال افزایش یابد. نتایج شبیه سازی نیز حاکی از آن است که تغییرات باروری به عنوان یک عامل غیرپارامتریک، مهم ترین عامل تعیین کنندۀ نسبت هزینه های بازنشستگی است. براساس نتایج این بررسی، با اینکه در هر میزان کاهش باروری، این نسبت رو به افزایش خواهد بود، اما جلوگیری از کاهش باروری به سطوح پایین تر (مشخصاً تا میزان باروری ۱/۳ فرزند برای هر زن) اثربخش تر از افزایش باروری به سطوح بالاتر است. به بیانی دیگر، اثر مخرب و منفی کاهش باروری به پایین تر از سطحی که اکنون وجود دارد، به مراتب بیشتر از اثر مثبت آن در افزایش به سطوح بالاتر است