نقش گروه های سنی و علل مرگ در تفاوتهای استانی

   مطالعات تازه نشان میدهد در سالهای اخیر در ایران، سرعت افزایش امید به زندگی کاهش یافته است. در زمان حاضر، شناخت پتانسیل هایی برا ی کاهش هر چه بیشتر مرگ و میر و افزایش امید به زندگی، به ویژه در زمینۀ علل بیماریهای ساختۀ بشر و حوادث و عوامل رفتاری آن، ضروری است. از جمله مهمترین این پتانسیل ها کاهش تفاوتهای استانی در این دسته از بیماریها است که قبل از هر چیز نیازمند شناخت درست مسئله و مطالعۀ همه جانبۀ علل مرگ و میر برحسب سن و جنسیت است. در ایران نیز با وجود اینکه سطح امید به زندگی در همۀ استانهای کشور بهبود یافته است، هنوز نابرابری های زیادی میان مناطق مختلف از نظر سطح مرگ و میر وجود دارد و استانهای کشور در مراحل مختلف گذار اپیدمیولوژیک خود قرار دارند. این تفاوتها میتواند مانعی برای افزایش هر چه بیشتر امید به زندگی کل کشور باشد. به منظور شناخت ظرفیتهای موجود در بهبود امید به زندگی در بدو تولد، در این مطالعه نقش دو عامل مرگ و میر ویژۀ سن و علل اصلی مرگ در تفاوتهای امید به زندگی در بدو تولد در سطح استانهای کشور در سال ۱۳۹۵ بررسی شده اند. روش تحقیق در این مطالعه، تحلیل ثانویۀ داده ها است . در این پژوهش، از هر دو منبع داده های ثبت فوت در کشور، یعنی سازمان ثبت احوال کشور و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی استفاده شده است. تعداد موارد ثبت شدۀ فوت در کشور، که سازمان ثبت احوال کشور بیان کرده است، در قیاس با سامانۀ ثبت وزارت بهداشت بیشتر بوده و پوشش ثبت مناسبتری داشته است؛ بنابراین به منظور برآورد میزانهای مرگ و محاسبۀ جدول عمر ملی و استانی از داده های سازمان ثبت احوال کشور استفاده شده است. این اطلاعات شامل تعداد فوت برحسب سن و جنسیت در سطح ملی و استانی برای سالهای ۱۳۹۰ – ۱۳۹۵ است. کیفیت بهتر ثبت علل فوت از سوی سامانۀ ثبت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی سبب شد اطلاعات علل فوت برحسب سن و جنسیت در سطح استانهای کشور برای سال ۱۳۹۵ از این سامانه دریافت شود. از آنجا که محاسبۀ نرخهای مرگ مستلزم وجود تعداد افراد در معرض مرگ است، این اطلاعات برای سال ۱۳۹۵ از داده های مرکز آمار کشور به دست آمده است. در این مطالعه با بررسی روند مر گ و میر کودکان در طول چهار دهۀ گذشته، مرگ و میر کودکان برآورد شد. همچنین کم ثبتی مرگ و میر بزرگسالان بیشتر از پنج سال با استفاده از روش تعمیم یافتۀ بنت-هوریوشی اصلاح شد. این روش از مجموعه روشهای توزیع سنی مرگ است. در این روشها کامل بودن ثبت مرگ با توجه به سرشماری ها ارزیابی می شود. پس از تصحیح کم ثبتی داده های مرگ، نقش گرو ههای سنی و علل مرگ در تفاوتهای استانی امید به زندگی با کاربرد روش تجزیۀ آریاگا محاسبه شد. یافته های این مطالعه بیانگر این است که پوشش ثبت فوت کودکان و بزرگسالان تفاوتهای اساسی در سطح استانهای ایران دارند. به علاوه، تفاوتهای مهمی بین امید به زندگی مردان و زنان در سطح استانهای کشور در سال ۱۳۹۵ وجود دارد. استان سیستان و بلوچستان کمترین و استانهای اصفهان و البرز بیشترین امید به زندگی در بدو تولد در کشور را دارند که تفاوت حدود هفت سال در امید به زندگی را نشان میدهد. بیماریهای قلبی-عروقی بیشترین تأثیر در تفاوتهای استانی مرگ و میر در کشور دارند. این علت مرگ در همۀ استانهای کشور علت اول مرگ و میر است. بااینحال تفاوتهای چشمگیری در توزیع درصدی این علت مرگ در سطح استانهای کشور وجود دارد. در استانهایی که ساختار سنی جوانتری دارند، مانند استان سیستان و بلوچستان، سهم کمتری از مرگ و میر را بیماریهای قلبی-عروقی تشکیل میدهد و برعکس. نقش عمدۀ حوادث غیرعمدی در تفاوتهای استانی امید به زندگی از یافته های مهم این مطالعه است. حتی اگر این مرگ و میرها در مقایسه با بیماریهای قلبی-عروقی و سرطانها سهم کمتری از بار بیماری ها را شامل شود، به واسطۀ تأثیر شدیدتر بر گرو ههای سنی جوان و فعال جامعه به منزلۀ چالش جمعیتی مهمی خودنمایی میکند. یافته ها نشان میدهد تقریباً همۀ سنین نقش مثبت در فزونی امید به زندگی استانهای با امید به زندگی بیشتر از سطح کشور داشتند. بیمار یهای قلبی-عروقی و حوادث غیرعمدی، سرطانها و بیماریهای دستگاه تنفسی مهمترین علل تفاوت امید به زندگی در سطح استانهای کشور بودند. درنتیجه، ایجاد راهبردی برای کاهش بیشتر مرگ و میر در کشور درنهایت نیازمند درک بهتر سطح و الگوی تفاوت مرگ و میر در کشور است. برای جمعیتی مانند ایران، که به سطحی به نسبت بالا از امید به زندگی (حدود ۷۵ سال) دست یافته است، آن هم در شرایطی که ساختار سنی به شدت در حال تغییر است، پرسش اساسی این است که تغییر در ساختار سنی و ترکیب علل مرگ در استانهای کشور، که در مراحل مختلفی از گذار اپیدمیولوژیک قرار دارند، چگونه میتواند به افزایش بیشتر در امید به زندگی زنان و مردان منجر شود. تفاوتهای استانی بخشی از نابرابریهایی است که پیشتر و در جمعیت کشورهای توسعه یافته توانسته است به افزایش امید به زندگی کمک کند؛ بنابراین، تلاش سیاستمداران برای توزیع عادلانه تر امکانات رفاهی و بهداشتی در سطو ح جغرافیایی میتواند به کاهش این شکافها کمک زیادی کند و علاوه بر بهبود وضعیت استانها، شاخصهای بهداشتی و توسعۀ کل کشور را بهبود بخشد.