پیمایش ملی مطالعۀکارکرد خانوادۀ ایرانی

   خانواده یکی از نخستین نهادهای اجتماعی است که در اشکال مختلف در هر جامعه ای یافت می شود و مهم ترین نهادی است که اساس حیات اجتماعی است. وضعیت خانوادۀ ایرانی در سال های اخیر نشان می دهد متعاقب مواجهۀ ایرانیان با مدرنیته، جامعۀ ایرانی تحولات بسیاری را تجربه کرده و نهاد خانواده علی رغم اهمیت بسیار زیاد آن، در تطابق خود با تغییرات اجتماعی و فرهنگی در جامعه، با تحولات و چالش هایی روبه رو شده است. از مهم ترین این تحولات می توان به کاهش فرزندآوری، تغییر در نگرش به فرزندآوری، نارضایتی زناشویی، کاهش ارتباطات خانوادگی، تغییر در روش های تربیتی فرزندان و تعارض کار با خانواده اشاره کرد که همگی نشان از تغییرات عمیقی در مناسبات خانوادگی دارند. در دستور ” پیمایش ملی مطالعۀ کارکرد خانوادۀ ایرانی ” براین اساس و با توجه به اهمیت بررسی تحولات خانواده، اجرای کار مؤسسۀ تحقیقات جمعیت کشور قرار گرفت. شناسایی روند تحولات خانواده در ایران نه تنها به شناسایی وضعیت در حال تغییر خانواده کمک می کند، بلکه مسائل، نیازها و مشکلات کنونی و آینده را مشخص می کند و چشم انداز روشنی از این وضعیت در اختیار سیاست گذاران قرار می دهد. اینکه خانواده با چه ویژگی هایی به عنوان خانوادۀ ایدئال ایرانی مورد توجه قرار گیرد و سیاست های عمومی معطوف به آن تعیین شود، مستلزم توجه به تغییراتی است که خانواده در گذار تاریخی در ایران با آن روبه رو بوده است؛ درک این تحولات و پذیرش آن، اولین قدم برای سیاست گذاری دقیق در این حوزه است؛ سیاست هایی که نه تنها به تک تک اعضای خانواده (والدین، کودکان، جوانان، سالمندان، مردان و زنان) توجه داشته باشد، بلکه با پرهیز از تقلیل خانواده به یکی از اجزای آن (و عمدتاً زنان)، خانواده را به عنوان یک کل هماهنگ مورد توجه قرار دهد. مطالعۀ وضعیت و تحولات خانواده می تواند پیش بینی هایی دربارۀ وضعیت تحول خانواده از جنبه های مختلف ساختاری، اشکال اعتقادی، اشکال ارتباطی، اجتماعی و به ویژه کارکردی ارائه دهد. در این مطالعه، ضمن بررسی پیشینۀ پژوهش های انجام شده و مبانی نظری موجود در حوزۀ کارکرد خانوادۀ ایرانی، پرسشنامه ای جامع برای انجام یک طرح ملی در این حوزه تهیه شد. براساس این رویکرد، در مرحلۀ اول پیشینۀ پژوهش ها و همچنین مبانی نظری مطالعات اخیر انجام شده در حوزۀ تحولات کارکرد خانواده در ابعاد فرزندآوری، روابط خانوادگی و تعارض کار با خانواده مرور شد. سپس به منظور تدوین پرسشنامه، سؤالات موجود در هفت طرح ملی اخیر خانواده شامل پیمایش ملی خانواده (۱۳۹۷ و ۱۴۰۳)، طرح تولید آمارهای تفصیلی ازدواج و طلاق سازمان ثبت احوال کشور (۱۳۹۶)، پیمایش وضعیت اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی جامعۀ ایران (۱۳۹۴)، پیمایش ملی ارزش ها و نگرش های ایرانیان (موج سوم) (۱۳۹۴) و پیمایش ملی سرمایۀ اجتماعی (۱۳۹۳) و دو طرح انجام شده در شهر تهران شامل پیمایش ارزش ها و نگرش های زنان در شهر تهران (موج دوم) (۱۳۹۹) و مطالعۀ وضعیت نهاد خانواده در شهر تهران و ارائۀ رویکردها، راهبردها، راهکارها و برنامه های مداخله شهرداری تهران (۱۳۹۴) بررسی شدند. براساس مطالعۀ پیمایش های مذکور، دو پرسشنامه برای تکمیل توسط زنان (۱۵ تا ۴۹ ساله) و مردان (۱۵ تا ۶۰ ساله) حداقل یک بار ازدواج کرده طراحی شد که به منظور جمع آوری داده ها در کلیۀ استان های کشور در فاز دوم این طرح مورد استفاده قرار خواهند گرفت.