معرفی و نقد کتاب «مهاجرت، فرهنگ و هویت»/ از خانه‌سازی در مهاجرت تا بازتعریف تعلق

   به گزارش روابط عمومی موسسه تحقیقات جمعیت کشور، نشست تخصصی نقد و بررسی کتاب «مهاجرت، فرهنگ و هویت» با حضور جمعی از استادان، پژوهشگران و دانشجویان در این موسسه برگزار شد. این نشست با حضور مترجم کتاب و شماری از صاحب‌نظران حوزه مهاجرت، به بررسی ابعاد علمی، مفهومی و روش‌شناختی این اثر اختصاص داشت.

   در آغاز جلسه، دکتر صادقی بر اهمیت برگزاری نشست‌های علمی میان‌رشته‌ای تأکید کرد و گفت: «این برنامه به بررسی اثری اختصاص دارد که می‌تواند زمینه‌ساز گفت‌وگوهای علمی تازه‌ای درباره یکی از مسائل مهم اجتماعی روز، یعنی مهاجرت، فرهنگ و هویت باشد.» وی با معرفی مهمانان نشست از حضور دکتر افشین داورپناه، عضو هیئت علمی پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری، دکتر پور نیک از مؤسسه مطالعات اجتماعی و فرهنگی وزارت علوم و دکتر علی حاتمی، مترجم کتاب و عضو هیئت علمی پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری جهاد دانشگاهی، قدردانی کرد.

   دکتر داورپناه در سخنان خود، این کتاب را اثری مهم و کم‌سابقه در فضای علمی ایران دانست و اظهار کرد که ترجمه و معرفی چنین آثاری می‌تواند برای پژوهشگران و تصمیم‌سازان کشور سودمند باشد. او با تأکید بر ضرورت معرفی فعال کتاب‌های علمی پس از انتشار، گفت: «در بسیاری از کشورها، چاپ کتاب تازه آغاز مسیر است و پس از آن، مجموعه‌ای از نشست‌های نقد، معرفی و بازاریابی علمی برای رساندن کتاب به مخاطب تخصصی آن شکل می‌گیرد؛ فرآیندی که در ایران کمتر به‌صورت جدی دنبال می‌شود.»

   وی همچنین بر میان‌رشته‌ای بودن کتاب تأکید کرد و توضیح داد: «یکی از امتیازهای این اثر آن است که نویسندگان آن از حوزه‌های مختلفی چون انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی، معماری و برنامه‌ریزی شهری گرد آمده‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد مسئله مهاجرت را نمی‌توان تنها از یک زاویه محدود بررسی کرد.» به گفته او، مهاجرت پدیده‌ای پیچیده است که نیازمند نگاه میان‌رشته‌ای و حتی کار جمعی پژوهشی است.

   در ادامه، دکتر علی حاتمی، مترجم کتاب، با  توضیح دلیل انتخاب این اثر برای ترجمه گفت یکی از انگیزه‌های اصلی او، ارائه الگویی روش‌شناختی برای پژوهش‌های کیفی در علوم اجتماعی بوده است. وی توضیح داد که این کتاب با تمرکز بر مفهوم خانه‌سازی در بستر مهاجرت و آوارگی، نشان می‌دهد خانه صرفاً یک مکان فیزیکی نیست، بلکه فرایندی پویا از تعلق، بازآفرینی و زیستن در فضاهای بینابینی است. دکتر حاتمی در توضیح محتوای فصول کتاب گفت: «این مجموعه مقالات به تجربه‌های متنوعی از مهاجرت و آوارگی می‌پردازد؛ از روایت‌های مربوط به مهاجران سودانی در اردن و پناهجویان سوری گرفته تا تجربه‌های فلسطینیان، آرشیوهای مهاجرتی، نقش هنر در حفظ حافظه و همچنین بازسازی هویت از خلال اشیا، خاطرات و مناسک.» البته وی تأکید کرد که پیام اصلی کتاب آن است که مهاجرت پایان خانه نیست، بلکه آغاز هنر ساختن خانه در دوردست است.

   در بخش دیگری از نشست، دکتر حسن پورنیک، عضو هیئت علمی موسسه مطالعات فرهنگی اجتماعی، با تأکید بر ضرورت نگاه انسانی به جمعیت‌شناسی، یادآور شد که این علم نباید صرفاً به اعداد و شاخص‌های کمی محدود شود. او با تفکیک میان مفاهیمی مانند «بی‌خانمانی» و «بی‌مکانی» گفت: «تجربه مهاجرت، صرفاً جابه‌جایی جغرافیایی نیست، بلکه گسستی عمیق در نسبت انسان با مکان، هویت و جهان پیرامون اوست.» به گفته وی، بازسازی حس تعلق در شرایط مهاجرت، فرآیندی شکننده اما حیاتی است که در قالب خاطره، اشیا، آرشیو و کنش‌های خلاقانه تداوم می‌یابد.

   دکتر رسول صادقی در پایان نشست، با اشاره به رویکرد میان‌رشته‌ای مؤسسه، بر اهمیت توسعه مطالعات مهاجرت در پیوند با حوزه‌هایی مانند انسان‌شناسی، جمعیت‌شناسی و مطالعات فرهنگی تأکید کرد. وی گفت: «مهاجرت امروز تنها به معنای جابه‌جایی فیزیکی نیست، بلکه با بازتعریف هویت، حفظ ارتباطات فراملی و شکل‌گیری الگوهای تازه‌ای از تعلق همراه است.». وی اشاره کرد انسان‌شناسی مهاجرت، برخلاف نگاه صرفاً آماری، بر تجربه زیسته، هویت، فرهنگ و مناسبات روزمره تمرکز دارد و از همین‌رو می‌تواند لایه‌هایی از واقعیت را آشکار کند که در تحلیل‌های کلاسیک جمعیت‌شناسی کمتر دیده می‌شوند.

   صادقی در ادامه نشست چند نکته انتقادی نیز مطرح کرد. از جمله این‌که عنوان کتاب بر «مهاجرت» تأکید دارد، اما در متن، بحث‌ها بیشتر به پناهندگی و پناهجویی نزدیک می‌شوند؛ در حالی که مهاجرت مفهومی بسیار گسترده‌تر است و تقلیل آن به یک یا چند وضعیت خاص، شاید تمام ابعاد آن را نشان ندهد. وی همچنین گفت که کتاب بر اساس مطالعه‌های موردی نوشته شده و همین امر گاه باعث شده انسجام نظری آن کمتر از حد انتظار باشد. به گفته او، کتاب اگرچه تلاش کرده میان روایت‌ها و تجربه‌ها نوعی سنتز ایجاد کند، اما هنوز می‌توانست از نظر ساختار مفهومی منسجم‌تر باشد.صادقی در ادامه به مفهومی اشاره کرد که آن را «دیجیتال دیاسپورا» نامید و گفت: این حوزه در مطالعات مهاجرت امروز اهمیت فزاینده‌ای پیدا کرده است. وی همچنین توضیح داد که با گسترش فناوری و شبکه‌های اجتماعی، مهاجران دیگر لزوماً از خانواده، زبان و فرهنگ خود جدا نمی‌شوند، بلکه از طریق رسانه‌های دیجیتال همچنان در ارتباط مستمر با وطن و خویشاوندان خود باقی می‌مانند.

در پایان، ایشان ابراز امیدواری کرد که چنین نشست‌هایی بتواند به تقویت همکاری‌های علمی و تولید دانش بومی در حوزه مهاجرت منجر شود.