باسمهتعالی
تعداد مطلوب فرزندان در نگاه ایرانیان
رسول قبادی
کارشناس ارشد جمعیت شناسی – دانشگاه علامه طباطبایی
***
مقدمه
روند تحولات باروری در ایران نشان میدهد که طی سه دهه گذشته میزان باروری بهطور چشمگیری کاهش پیدا کرده است. این میزان پس از سال ۱۳۸۰ به کمتر از ۲ فرزند به ازای هر مادر و بهاصطلاح به کمتر از نرخ جانشینی جمعیتی رسیده است. فرزندآوری بهعنوان یک کنش اجتماعی علاوه بر بعد رفتاری، دارای ابعاد نگرشی، معنایی و بین ذهنی است. نگرشهای باروری افراد بهعنوان یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده رفتار باروری محسوب میشود. به همین علت یکی از مؤلفههای اصلی برای سیاستگذاری در حوزه فرزندآوری و جمعیت توجه ویژه به فرزندخواهی مردان و زنان آن کشور است. بررسی مطالعات انجامشده نشان میدهد که بهطور متوسط تعداد مطلوب فرزند در میان ایرانیان بیش از ۲ فرزند است.
فرزندخواهی در میان ایرانیان
در دومین پیمایش ارزشها و نگرشهای ایرانیان در سال ۱۳۸۲، ۷۴ درصد از مردم ایران تعداد مطلوب فرزند را ۲ فرزند اعلام کردند. همچنین ۱۱.۵ درصد یک فرزند، ۱۰.۷ درصد سه فرزند و ۳.۹ درصد بیش از ۴ فرزند را تعداد مطلوب فرزند در نگاه خود اعلامکردند. بهبیاندیگر در سال ۱۳۸۲ میانگین تعداد فرزند مطلوب در بین ایرانیان ۲.۱ فرزند بوده است. (۱)
پس از ۱۲ سال در سال ۱۳۹۴ در سومین پیمایش ارزشها و نگرشهای ایرانیان تغییر مهمی در نگرش مردم به تعداد فرزند مطلوب ایجاد شد. بر اساس نتایج این پیمایش، سهم مطلوبیت دو فرزند نزد ایرانیان ۴۸.۶ درصد، سه فرزند ۲۲.۳ درصد، بیش از ۴ فرزند ۲۰.۳ درصد و کمتر از ۲ فرزند ۸.۸ درصد بود. (۲)
افزایش فرزندخواهی در بین ایرانیان در سالهای بعد نیز ادامه داشته و بر اساس نتایج پیمایش ملی زندگی خانوادگی در ایران تعداد فرزند مطلوب در بین ۴۱.۵ درصد از ایرانیان ۴ فرزند و بیشتر بوده است. ۳۸.۹ درصد تا ۲ فرزند را تعداد فرزند مطلوب دانستهاند و ۱۹.۶ درصد سهفرزندی را شمار مطلوب فرزند در خانواده به شمار آوردهاند. (۳)
همانطور که مشاهده میشود فرزندخواهی در طی سالهای گذشته در کشور افزایش پیدا کرده است. در طی سالهای ۱۳۸۲ تا ۱۳۹۶ میانگین تعداد فرزندان مطلوب در خانواده ایرانی از ۲.۱ فرزند به ۳.۱ فرزند رسیده است. بهبیاندیگر میتوان گفت فرزند در جامعه ما همچنان ارزشمند تلقی میشود و گذار به مادری و پدری اهمیت زیادی دارد. در حقیقت داشتن فرزند و پدرشدن و مادر شدن، یکی از ارزشهای غالب در ایران است.
اما همانطور که در نمودار ۱ نشان دادهشده است علیرغم تبدیل شدن هنجار دوفرزندی در سال ۱۳۸۲ به هنجار سهفرزندی در سال ۱۳۹۶ بااینحال نرخ باروری زنان به حد جانشینی نرسیده است. بر اساس نتایج تفصیلی سرشماری سال ۱۳۹۵، زنان متولد دهه ۱۳۶۰، بااینکه بهطور میانگین نیمی از فرصت باروری خود را پشت سر گذاشتهاند، ۱۸.۱ درصد بیفرزند و ۳۶.۳ درصد آنان، تکفرزند بودهاند.
در این موضوع میتوان گفت یکی از دلایل عمده این اتفاق این است که هزینههای اقتصادی زندگی، بیاطمینانی و ماهیت نهادها و ساختارهای اجتماعی منجر به کمتر شدن تعداد فرزندانی میشود که زنان درنهایت به دنیا میآورند. این موضوع در حالی است از سال ۱۳۹۳ سیاستهای جمعیت در کشور تغییر رویکرد داشته و از سیاست تحدید نسل به سیاست تشویقی تغییر کرده است بااینحال و علیرغم میل خانوادههای ایرانی به فرزندآوری بیشتر این مهم در عمل رخ نداده است. (۴)
جمعبندی
همانطور که گفته شد در سالهای اخیر روند فرزندخواهی ایرانیان افزایش داشته و میانگین فرزندان مطلوب برای آنها حداقل سه فرزند است. به بیان دیگر داشتن فرزند در جامعه ما همچنان یک امر ارزشمند و هنجارین محسوب میشود؛ بااینحال بررسی نرخ باروری در سالهای گذشته نشان میدهد که این نرخ در زیر حد جانشینی ثابت مانده است.
با توجه به تغییر رویکرد سیاستهای جمعیتی در کشور و تصمیم حاکمیت بر تشویق فرزندآوری و حمایت از رسیدن نرخ باروری به بالاتر از حد جانشینی، پیشنهاد میشود قوانینی باهدف رفع نگرانی خانوادهها از آینده فرزندان بهویژه در حوزه تحصیل و تسهیل فرآیند فرزندپروری تدوین و راهبردهایی همچون تقویت «ارزش مادری»، تبیین «ارزش و مطلوبیت فرزند»، امیدآفرینی و تقویت «امید به آینده» جهت رسیدن نرخ باروری به میانگین مورد نظر خانوادههای ایرانی، اجرایی شود.
در انتها باید گفت باتوجه به رفتارهای باروری ایرانیان و در اکثریت بودن خانوادههای دارای دو فرزند و تکفرزند در کشور، سیاستهای مشوق فرزندآوری باید به نحوی تنظیم شود که در عین بهرهمندی تمامی خانوادهها از مشوقهای فرزندآوری، نحوه سیاستگذاریها بهگونهای باشد که از خانوادههای دارای سه فرزند و بیشتر حمایت گستردهتری صورت گیرد. (۴) (۵)
منابع
- گودرزی, محسن. ارزشها و نگرش های ایرانیان (موج دوم). تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات, ۱۳۸۲.
- جوادی یگانه, محمدرضا. ارزشها و نگرش های ایرانیان (موج سوم). تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات, ۱۳۹۴.
- فیضی, ایرج و ابراهیمی, مرضیه. پیمایش زندگی خانوادگی در ایران. کرج: جهاد دانشگاهی واحد البرز, ۱۳۹۶.
- تحلیل بسترهای اجتماعی فرهنگی کاهش باروری در ایران. صادقی, رسول. 20, تهران: راهبرد اجتماعی فرهنگی, ۱۳۹۵, جلد ۵.
- ارحامی, آسیه. رصد رفتارها و نگرش های ایرانیان در موضوع فرزندآوری. تهران: مرکز پژوهشهای مجلس, ۱۴۰۱.
