دومینوی جمعیتی؛ بدون ایجاد ثبات اقتصادی و عبور از مداخلات تک‌بعدی و مقطعی، نمی‌توان انتظار تغییری پایدار در شاخص‌های ازدواج و باروری داشت

   روابط عمومی مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور- چرا با وجود تمایل اکثریت جوانان به تشکیل خانواده، سن ازدواج همچنان در حال افزایش است؟ آیا افزایش ازدواج جوانان در افزایش سطح بارروی کشور مؤثر است؟ آیا مشوق‌های مالی مقطعی می‌توانند موتور محرک ازدواج و فرزندآوری باشند یا با پدیده نااطمینانی از آینده روبرو هستیم؟

   در گفت‌وگوی اختصاصی با دکتر فاطمه ترابی، استاد جمعیت شناسی دانشگاه تهران و معاون پژوهشی مؤسسه، ابعاد پیچیده گذار جمعیتی ایران بررسی شد. وی در این گفتگو با کالبدشکافی مفهوم «دومینوی جمعیتی»، هشدار داد که بدون ایجاد ثبات اقتصادی و عبور از مداخلات تک‌بعدی و مقطعی، نمی‌توان انتظار تغییری پایدار در شاخص‌های ازدواج و باروری داشت.

چرا سن ازدواج در ایران از الگوی متعارف عبور کرده است؟

   دکتر فاطمه ترابی با اشاره به آمارهای رسمی، از تغییر جدی در زمان‌بندی تشکیل خانواده خبر داد و گفت: «بررسی‌ها نشان می‌دهد که میانگین سن ازدواج اول برای زنان به بیش از ۲۴ سال و برای مردان به بیش از ۲۸ سال رسیده است. البته این ارقام در استان‌های مختلف متفاوت است؛ به‌طوری که در استان تهران، میانگین سن ازدواج برای زنان از ۲۷ سال و برای مردان از ۳۰ سال فراتر رفته است.» وی با تأکید بر اینکه افزایش سن ازدواج یک پدیده فراگیر است، افزود: «این روند هم برای مردان و هم برای زنان و در تمام استان‌های کشور با شدت‌های متفاوت در حال وقوع است. شدت این تغییر در استان‌هایی که با تأخیر بیشتری در ازدواج مواجه بوده‌اند بیشتر است که ادامه چنین روندی می‌تواند شکاف استان‌ها در زمان‌بندی ازدواج را افزایش دهد.»

تأخیر در ازدواج فراتر از یک آمار جمعیتی است

   دکتر ترابی ازدواج را نقطه عطف زندگی اجتماعی در ایران دانست و تصریح کرد: «ازدواج در کشور ما نه تنها نقطه آغاز تشکیل خانواده و عامل اصلی تداوم نسل است، بلکه در انتقال ارزش‌ها، حفظ هویت اجتماعی و ساماندهی به زندگی خانوادگی نقش بنیادین دارد. از همین رو، تأخیر در ازدواج هم بر نظام اجتماعی و فرهنگ عمومی و هم بر ساختار جمعیتی تأثیرات عمیقی می‌گذارد.» وی در ادامه به مرحله‌ای بودن رویدادهای مهم زندگی خانوادگی و وابسته بودن این رویدادها به یکدیگر اشاره کرد و گفت: «این پیوستگی باعث می‌شود تأخیر در یکی از این مراحل، به شکل یک زنجیره بر مراحل بعدی نیز اثر بگذارد و به عبارتی یک دومینوی جمعیتی شکل بگیرید. از آنجا که در کشور ما ازدواج، دروازه ورود به مرحله فرزندآوری است، تأخیر در آن به صورت دومینووار موجب تأخیر در تولد فرزند اول، فرزند دوم و فرزندان بعدی می‌شود و در نهایت به کاهش میزان‌های باروری ختم می‌گردد.»

 آیا عمومیت ازدواج در ایران در خطر است؟

   دکتر ترابی در پاسخ به این پرسش که آیا ازدواج هنوز یک پدیده عمومی در ایران محسوب می‌شود یا خیر، توضیح داد: «تا سرشماری سال ۱۳۹۵، کمتر از ۵ درصد زنان و مردان در سن ۴۵ تا ۴۹ سالگی هرگز  ازدواج نکرده بودند که نشان‌دهنده عمومی بودن پدیده ازدواج بود. اما آمارهای جدید ثبت احوال نشان‌دهنده افزایش پدیده تجرد قطعی است؛ اکنون حدود ۷ درصد زنان و ۹ درصد مردان در این بازه سنی هرگز ازدواج نکرده‌اند که این موضوع از کاهش تدریجی عمومیت ازدواج در ایران حکایت دارد.»

چرا جوانان ازدواج نمی‌کنند؟

   دکتر ترابی با استناد به نتایج پژوهش‌های اخیر، تحلیل دقیقی از دلایل تجرد ارائه داد و گفت: «ما در بررسی پدیده تأخیر در ازدواج، با سه گروه مواجه هستیم: افرادی که امتناع از ازدواج دارند، افرادی که نسبت به آن بی‌تفاوت هستند و گروهی که در تحقق ازدواج موفق نبوده‌اند.» وی با اشاره به نتایج یک پژوهش در مورد مسیرهای تأخیر ازدواج در اصفهان افزود: «تمایز موجود میان افرادی که با تأخیر ازدواج مواجه می‌شوند را نمی‌توان نادیده گرفت. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که بیش از نیمی از مردان و حدود ۶۰ درصد زنان دچار تأخیر در ازدواج، در واقع خواهان ازدواج بوده‌اند اما در مسیر تشکیل خانواده با ناکامی مواجه شده‌اند. این یعنی برخلاف تصور عمومی، اکثریت مجردان از ازدواج رویگردان نیستند، بلکه شرایط تحقق آن برایشان فراهم نشده است.»

   دکتر فاطمه ترابی در بخش دیگر از گفت‌وگو به تفاوت معنادار میان ترجیحات مردان و زنان در موضوع ازدواج اشاره کرد و یادآور شد: «در حالی که اکثر مجردان خواهان ازدواج هستند، فراوانی افرادی که تمایلی به ازدواج ندارند، در میان مردان حدود ۲۰ درصد و در میان زنان حدود ۱۰ درصد گزارش شده است؛ موضوعی که نشان‌دهنده تمایل دو برابری مردان نسبت به زنان برای باقی ماندن در وضعیت تجرد انتخابی است. بنابراین، سیاست‌گذاری یکسان برای مجردان یک خطای راهبردی است.»

   دکتر ترابی با انتقاد از نگاه توده‌ای و یکسان به پدیده تأخیر ازدواج، بر لزوم تفکیک میان مسیرهای رسیدن به تجرد تأکید کرد و گفت: «بسیار متفاوت است که ما برای فردی که فعالانه مایل به تشکیل خانواده است اما به دلایل ساختاری موفق به تشکیل خانواده نشده، سیاست‌گذاری کنیم یا برای فردی که دچار امتناع آگاهانه است. ما نمی‌توانیم برای همه مجردان نسخه واحد بپیچیم.» وی با استناد به یافته‌های پژوهشی افزود: «داده‌ها نشان می‌دهد افرادی که بیشتر تابع هنجارهای اجتماعی هستند، کمتر دچار امتناع از ازدواج می‌شوند. در مقابل، امتناع از ازدواج در طبقه اجتماعی-اقتصادی بالا و افراد فردگراتر بیشتر است. این یعنی در طبقات مرفه، مانع اصلی نه اقتصاد، بلکه تغییر در سبک زندگی و ترجیحات فردی است؛ در حالی که در سایر گروه‌ها، ما بیشتر با تجرد اجباری روبرو هستیم».

دومینوی جمعیتی کشور، با حمایت از ازدواج احیا می‌شود

   دکتر فاطمه ترابی در بخش دیگری از این گفت‌وگو به ارائه جدیدترین آمارهای جمعیتی پرداخت و اظهار داشت: «آخرین آمارهای رسمی نشان می‌دهد میزان باروری کل در کشور به رقم ۱.۳۴ فرزند به ازای هر زن رسیده است که یک روند کاهشی را نسبت به سال ۱۴۰۰ (با رقم ۱.۵۸) نشان می‌دهد. این وضعیت ایران را در زمره کشورهای دارای باروری بسیار پایین قرار داده است». وی با برشمردن ازدواج به عنوان تعیین‌کننده مستقیم باروری در ایران، به تفاوت معنادار دو شاخص آماری اشاره کرد و گفت: «نکته کلیدی اینجاست که اگر فقط باروری زنان همسردار را در نظر بگیریم، به میزان باروری زناشویی ۲.۵۲ می‌رسیم. این شکاف بیش از یک فرزندی (تفاوت ۱.۳۴ تا ۲.۵۲) نشان‌دهنده ظرفیت عظیم نهاد ازدواج برای افزایش باروری است. بنابراین، سیاست‌گذاری جمعیتی باید از همان نقطه‌ای آغاز شود که دومینوی جمعیتی از آن شروع می شود.»

بی‌ثباتی اقتصادی زمین بازی تشکیل خانواده را ناامن می‌کند

   دکتر ترابی در پاسخ به پرسشی درباره اصلی‌ترین عوامل بازدارنده ازدواج و فرزندآوری گفت: «اگرچه عوامل فرهنگی مثل کمال‌گرایی، رقابت‌جویی و فردگرایی نقش دارند، اما مطالعات مختلف همچنان موانع اقتصادی را از مهم‌ترین عوامل بازدارنده می‌دانند.» وی افزود: «مسئله فقط درآمد و مسکن نیست؛ بلکه موضوع حیاتی‌تر، نااطمینانی از آینده اقتصادی است. در شرایطی که فرد نتواند دورنمای روشنی از ثبات اقتصادی و اجتماعی داشته باشد، افق زمانی او کوتاه می‌شود. در این شرایط، فرد از برنامه‌ریزی برای رخدادهای بلندمدت و پرهزینه‌ای مانند ازدواج و فرزندآوری که نیازمند ثبات ساختاری هستند، عقب‌نشینی می‌کند.»

  دکتر فاطمه ترابی با تبیین الزامات اقتصادی و فرهنگی گفت: «نباید اقتصاد و فرهنگ را در تقابل با هم دید؛ اقتصاد و فرهنگ دو روی یک سکه‌اند. ثبات اقتصادی در واقع زمین بازی را برای تشکیل خانواده و فرزندآوری امن می‌کند و پس از آن، این فرهنگ است که جهت حرکت خانواده را در این زمین تعیین می‌کند. بدون ثبات اقتصادی، اساساً زمین بازی امنی وجود ندارد که بخواهیم از نقش سبک زندگی صحبت کنیم.»

 سیاست‌های جمعیتی موفق، چندبعدی، مرحله‌ای و پایدار هستند

   معاون پژوهشی مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور با اشاره به تحلیل‌های تطبیقی بین‌المللی، گفت: «کشورهایی در سیاست‌های جمعیتی موفق‌تر بوده‌اند که از سیاست‌های چندبعدی، مرحله‌ای و پایدار بهره برده‌اند. برای جوانانی که در آغاز مسیر شغلی هستند، امنیت اقتصادی اهمیت دارد، در حالی که برای زوج‌های جوان، هزینه مسکن نقش تعیین‌کننده‌ای دارد و برای والدین، حمایت‌های مالی و خدمات رفاهی اولویت دارد.» وی با اشاره به اهمیت پایداری مداخلات، گفت: «وقتی وام ازدواج و فرزندآوری با صف‌های طولانی مواجه می‌شود یا وعده‌های مسکن و زمین محقق نمی‌گردد، اعتماد عمومی سلب می‌شود».این جمعیت‌شناس با رد اندیشه عبور جامعه ایران از ارزش‌های خانوادگی، گفت: «مطالعات نشان می‌دهد میانگین سن ایده‌آل ازدواج، ۱.۵ تا ۲ سال کمتر از میانگین سن ازدواج است. همچنین میانگین تعداد فرزندان ایده‌آل در ایران همچنان بالای ۲ فرزند است، در حالی که میزان باروری کل به ۱.۳۴ رسیده است. این شکاف نقش حکمرانی در تحقق ترجیحات مردم و رسیدن به اهداف سیاست‌های جمعیتی کشور را برجسته می‌کند. در واقع، اولین وظیفه سیاست‌گذار، پر کردن شکاف موجود میان خواسته‌ها و واقعیت‌ها است.»