از «منابع بی‌پایان» تا «جمعیت، سلامت و سالمندی»؛ بازخوانی علمی جمعیت در هفته پژوهش

   مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور به مناسبت هفته پژوهش، برگزارکننده یک مراسم در «بیست‌وششمین نمایشگاه دستاوردهای پژوهش، فناوری و فن‌بازار» بود که به رونمایی از دو اثر علمی اخیراً منتشردشده در حوزه جمعیت اختصاص داشت. در ابتدای این مراسم، «دکتر رسول صادقی» رئیس موسسه تحقیقات جمعیت کشور، با خوش‌آمدگویی به اساتید، پژوهشگران و مهمانان حاضر، هفته پژوهش را به جامعه علمی کشور تبریک گفته و همچنین تأکید کرد که انتظار می‌رود دستاوردهای پژوهشی بیش از گذشته در فرآیندهای سیاست‌گذاری دیده و شنیده شود.

در این مراسم، کتاب «منابع بی پایان» اثر جولیان سایمون، با ترجمه «دکتر حمیدرضا ارباب» عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، محور اصلی سخنرانی‌ بود. دکتر ارباب در توضیح این اثر، به دیدگاه متفاوت سایمون درباره مفهوم «کمیابی» اشاره کرد و توضیح داد که این اقتصاددان آمریکایی، برخلاف جریان مسلط مالتوسی، معتقد است مسئله اصلی جوامع کمبود منابع نیست، بلکه نحوه نگاه به منابع و انسان است.
به گفته دکتر ارباب، سایمون، نویسنده کتاب، انسان را مهم‌ترین منبع می‌داند؛ منبعی که با افزایش تعداد آن، احتمال نوآوری، اختراع و کارآفرینی نیز افزایش می‌یابد. دکتر ارباب با اشاره به مثال‌های متعدد کتاب توضیح داد که در جوامع پرجمعیت، ظرفیت تولید ایده‌های جدید و راه‌حل‌های فناورانه به‌مراتب بیشتر از جوامع کم‌جمعیت است. وی در ادامه سخنان خود به نقد ترس‌های رایج درباره رشد جمعیت پرداخت و خاطرنشان کرد که سایمون بدون انکار هزینه‌های کوتاه‌مدت افزایش جمعیت، نشان می‌دهد این هزینه‌ها در بلندمدت می‌توانند به موتور محرک توسعه اقتصادی تبدیل شوند. به گفته او، آموزش، سلامت و تربیت نیروی انسانی در سال‌های نخست نیازمند سرمایه‌گذاری است، اما همین سرمایه‌گذاری در آینده به افزایش بهره‌وری و رشد اقتصادی منجر می‌شود.
دکتر ارباب همچنین به نقش رسانه‌ها در بازتولید «توهم کمیابی» اشاره کرد و توضیح داد که بخش قابل توجهی از نگرانی‌های عمومی درباره منابع طبیعی و انرژی، بیش از آنکه ریشه در شواهد علمی داشته باشد، حاصل روایت‌های رسانه‌ای مبتنی بر ترس است. وی با نقل دیدگاه سایمون تأکید کرد که افزایش مصرف، در بسیاری از موارد به افزایش تولید و توسعه فناوری منجر شده و همین فرآیند، بسیاری از محدودیت‌های ظاهری را از میان برده است. از دیگر محورهای مورد تأکید دکتر ارباب، نگاه کتاب به موضوع انرژی بود. به گفته او، سایمون در این اثر به‌طور مفصل به بحث انرژی‌های مختلف پرداخته و نشان داده است که ترس‌های افراطی درباره برخی منابع انرژی، اغلب با واقعیت‌های آماری همخوانی ندارند. دکتر ارباب افزود که نویسنده با مقایسه خطرات، تلاش کرده است نگاه واقع‌بینانه‌تری به سیاست‌های انرژی ارائه دهد.
به گفته‌ی دکتر ارباب، انتخاب عنوان فارسی «منابع بی‌پایان» تا روزهای پایانی ذهن او را درگیر کرده بود، چراکه انتقال درست روح نظریه سایمون، نیازمند دقت مفهومی فراتر از ترجمه تحت‌اللفظی بود. وی همچنین این کتاب را بسیار ارزشمند خوانده و به گفته‌ی او ترجمه این اثر ۳۹ فصلی با حجمی نزدیک به هزار صفحه، بیش از دو سال زمان برده و مترجم در این مدت به‌نوعی با متن کتاب زندگی کرده است.
در بخش دوم مراسم، از کتاب «جمعیت، سلامت و سالمندی» رونمایی شد؛ اثری که مجموعه‌ای از مقالات تخصصی به ترجمه دکتر محمد سید میرزایی، استاد دانشگاه شهید بهشتی، را در بر می‌گیرد. به دلیل فراهم نشدن شرایط حضور مترجم کتاب در مراسم، دکتر عبداللهی یادداشتی از سوی دکتر سید میرزایی را قرائت کرد. در این پیام، بر ضرورت پرداخت علمی و تخصصی به مسائل مرتبط با جمعیت و سالمندی تأکید شد و همچنین به گفته‌ی دکتر میرزایی، تحلیل این موضوعات نیازمند ورود پژوهشگرانی است که از منظر علمی و به دور از تعصب به آن می‌پردازند. در این یادداشت، نقش مؤسسات پژوهشی در ترجمه و انتشار آثار علمی معتبر متناسب با نیازهای کشور مورد توجه قرار گرفت.
در پایان مراسم، دکتر صادقی با اشاره به ارزش علمی هر دو اثر، از برنامه مؤسسه برای برگزاری نشست‌های نقد و بررسی کتاب خبر داد و ابراز امیدواری کرد که انتشار این کتاب‌ها، زمینه‌ساز گفتگوهای علمی مؤثرتر و تصمیم‌سازی دقیق‌تر در حوزه سیاست‌گذاری جمعیت باشد.