نگاهی به عملکرد موسسه تحقیقات جمعیت کشور در یکسال گذشته؛ از تقویت سرمایه انسانی تا انجام پژوهش های مسئله محور/ فعال شدن طرح کلان ملی سیاستگذاری جمعیت و حرکت در مسیر اجرای چند طرح ملی با تاکید بر اقتضائات جدید جامعه
مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور در یک سال گذشته، همزمان با تغییر مدیریت، دورهای از نوسازی و بازتعریف اولویتهای پژوهشی را تجربه کرده است. دکتر رسول صادقی حدود یک سال است که ریاست این مؤسسه را برعهده دارد؛ دورهای که با تمرکز بر بازسازی بدنه علمی، احیای طرحهای متوقفشده و حرکت به سمت پژوهشهای مسئلهمحور همراه بوده است. روابط عمومی مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور در گفتوگویی تفصیلی با دکتر صادقی، ریاست موسسه، به بررسی مهمترین اقدامات انجامشده در این مدت، چالشهای پیشروی مؤسسه و برنامههایی پرداخته که قرار است مسیر فعالیتهای پژوهشی این مجموعه را در سالهای آینده شکل دهد. رئیس مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور در این گفتوگو از وضعیت مؤسسه در زمان آغاز مسئولیتش، تلاش برای تقویت سرمایه انسانی، توسعه ارتباط با نهادهای سیاستگذار و ضرورت نزدیک شدن پژوهشهای جمعیتی به نیازهای واقعی کشور سخن گفته است. او همچنین با اشاره به مسائلی چون کاهش باروری، مهاجرت و تحولات خانواده تأکید میکند که سیاستهای جمعیتی زمانی میتوانند مؤثر باشند که با واقعیتهای اجتماعی جامعه هماهنگ شوند.
متن کامل این گفتوگو را در ادامه میخوانید.
جهت گیری اصلی در مدیریت موسسه، نگاه به آینده است
دکتر صادقی در ابتدا گفت: نقد مداوم مدیریتهای پیشین نهتنها کمکی به پیشرفت یک مجموعه نمیکند، بلکه انرژی سازمان را صرف تنشهای غیرضروری میکند. او در مورد مدیریت در دوره جدید، گفت: ترجیح میدهم تمرکز را روی مسیر پیشرو بگذارم. من خیلی به گذشته برنمیگردم و نقد نمیکنم. بالاخره هر دورهای شرایط خودش را داشته و دوستان قبلی هم اقدامات و کارهایی انجام دادهاند تا موسسه به این شرایط رسیده است. پرداختن بیش از حد به گذشته میتواند سازمان را در چرخهای از نقد و دفاع گرفتار کند. به همین دلیل تلاش شده است نقطه تمرکز از گذشته به آینده منتقل شود و انرژی مجموعه را به سمت کارهای جاری و برنامههای پیشرو هدایت کنم. پیش از این نیز در سالهای ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ ریاست مؤسسه را برعهده داشتهام؛ دورهای که با یکی از سختترین مقاطع معاصر، یعنی آغاز همهگیری کرونا، همزمان شد. دو سال درگیر آن شرایط بودیم، منابع محدود بود، اما با همین شرایط هم طرحهای پژوهشی زیادی در مؤسسه انجام شد. تجربه آن دوره نشان داد که حتی در شرایط سخت نیز میتوان با تکیه بر سرمایه انسانی مجموعه اقدامات و کارهای مهمی انجام داد.
با تغییر مدیریت، روندهای سازمانی نباید دچار گسست شود
دکتر صادقی یکی از مشکلات مهم کشور را ناپیوستگی در روندهای سازمانی در بسیاری از نهادهای اجرایی و علمی دانست و ادامه داد: پیشرفتهای سازمانی در برخی موارد بهصورت انباشتی ادامه پیدا نمیکنند و با تغییر مدیریتها دچار گسست میشوند. مشکل از جایی است که پیشرفتها همیشه روی هم سوار نمیشود. گاهی یک دوره کار جلو میرود، بعد با تغییر مدیریت دوباره باید از نقطهای پایینتر شروع کرد. همین مسئله باعث میشود انرژی زیادی صرف بازسازی مسیرهای قبلی شود؛ انرژیای که میتوانست صرف توسعه فعالیتها شود. همچنین باید توجه داشت، موفقیت یک مجموعه پژوهشی بیش از هر چیز به کار تیمی وابسته است. مدیریت نباید بهعنوان یک فعالیت فردی دیده شود. کار در اینجا کار فردی نیست، کار تیمی است. ممکن است من عملکرد انجامشده را اعلام کنم، اما پشت این کار یک تیم قرار دارد. مهمترین وظیفه مدیر ایجاد شرایطی است که اعضای مجموعه بتوانند تواناییهای خود را بروز دهند. این مسئله بهویژه در محیطهای علمی اهمیت بیشتری پیدا میکند، زیرا خلاقیت و ابتکار در چنین محیطهایی نقش تعیینکننده دارند. روحیه من تقابل نیست؛ تعامل است. اگر افراد احساس کنند که از آنها حمایت میشود، خودشان هم برای پیشبرد کار بیشتر تلاش میکنند. از نگاه دکتر صادقی، یکی از مهمترین عواملی که میتواند کارایی یک مجموعه را افزایش دهد، ایجاد حس تعلق در میان اعضاست. او اضافه کرد: زمانی که افراد احساس کنند در تصمیمگیریها دیده میشوند، انگیزه بیشتری برای مشارکت پیدا میکنند. بدترین چیزی که در محیطهای کاری وجود دارد، حس طرد شدن است. اگر کسی احساس کند دیده نمیشود، نه انگیزه دارد و نه کار پیش میرود. به همین دلیل، در دوره جدید تلاش شده است همه اعضای مجموعه در بخشی از ساختارهای تصمیمگیری و اجرایی حضور داشته باشند.
توزیع مسئولیتها میان اعضای مجموعه در دستور کار است
دکتر صادقی یکی از تغییرات مدیریتی در دوره جدید را توزیع مسئولیت ها و درگیرشدن اعضای موسسه به ویژه اعضای هیات علمی دانست: تلاش شد مسئولیتها میان افراد مختلف توزیع شود تا همه احساس مشارکت در اداره مجموعه داشته باشند. الان تقریباً اعضای مجموعه در یکی از شوراها یا کمیتهها حضور دارند. این رویکرد باعث شده افراد احساس کنند جایگاه مشخصی در مجموعه دارند و نقش آنها در پیشبرد فعالیتها دیده میشود.او در ادامه به ساختارهای علمی مؤسسه اشاره کرد و گفت: این ساختارها در دوره جدید تقویت شده است: یکی از این ساختارها شورای پژوهشی است که ترکیب آن نیز متنوعتر شده است. در شورای پژوهشی سعی کردیم از رشتههای مختلف استفاده کنیم؛ علاوه بر جمعیتشناسی، اقتصاد و جامعهشناسی هم اضافه شدهاند. بسیاری از طرحهای پژوهشی و برنامههای علمی مؤسسه از مسیر این شورا عبور میکنند و پس از بررسی و تأیید اجرا میشوند. غیر از شورا، کمیته ترفیع داریم که کارهای مربوط به ترفیع و جذب را انجام میدهد. در کنار این ساختارها، برای پروژههای بزرگ ملی نیز شوراهای علمی جداگانه تشکیل شده است. سه پیمایش ملی در دستور کار مؤسسه قرار دارد که هر کدام شورای علمی مستقل و تخصصی خاص خود را دارند. برای این پیمایشها شورای علمی جداگانهای تشکیل دادهایم که هم از داخل مؤسسه و هم از خارج در آن حضور دارند. پرسشنامهها و طراحی اجرای پژوهش ابتدا در این شوراها بررسی و تأیید میشود و پس از آن مرحله گردآوری داده آغاز میشود.
شفافیت در مقررات و آییننامهها افزایش مییابد
دکتر صادقی یکی دیگر از اقداماتی که در دوره جدید انجام شده را برگزاری کارگاههای آموزشی درباره آییننامهها و مقررات جدید دانست و بیان کرد: آشنایی اعضای مجموعه با قوانین و مصوبات میتواند بسیاری از سوءتفاهمها را کاهش دهد. هر زمان آییننامهای تغییر میکند، اینجا کارگاه برگزار میکنیم تا همه بدانند چه تغییراتی اتفاق افتاده است. در این جلسات اعضای مجموعه میتوانند پرسشهای خود را مطرح کنند و در صورت وجود ابهام نسبت به برخی موضوعات، استعلامهای لازم نیز گرفته میشود.
مؤسسه با چالش جدی در سرمایه انسانی مواجه بود
دکتر صادقی در ابتدای گفتگو به وضعیت مؤسسه در زمان آغاز مسئولیتش اشاره کرده و توضیح داد: مهمترین چالش، وضعیت سرمایه انسانی مؤسسه بوده است. زمانی که وارد مؤسسه شدم، با این مسئله مواجه شدم که تعدادی از اعضای هیئت علمی مؤسسه از مجموعه خارج شدهاند؛ برخی انتقالی گرفته بودند، برخی قراردادشان لغو شده بود و بعضی هم به دانشگاههای دیگر رفته بودند. این روند باعث شده بود بخش قابل توجهی از بدنه علمی مؤسسه تضعیف شود. تقریباً چیزی حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از اعضای هیئت علمی مؤسسه کاهش پیدا کرده بود. این مسئله طبیعتاً روی توان پژوهشی مؤسسه تأثیر مستقیم گذاشته بود. در چنین شرایطی، نخستین مسئلهای که باید حل میشد، بازسازی این ظرفیت علمی بود؛ چرا که بدون سرمایه انسانی و بدنه پژوهشی فعال، انجام پروژههای ملی و اثرگذار عملاً دشوار میشد.
مؤسسه به سمت پژوهشهای مسئلهمحور هدایت میشود
دکتر صادقی افزود: در همان ماههای نخست مدیریت این پرسش جدی مطرح شد که اساساً مأموریت پژوهشی مؤسسه باید چگونه تعریف شود. یکی از چالشهایی که داشتیم این بود که مشخص کنیم آیا قرار است صرفاً پژوهش برای پژوهش انجام دهیم یا پژوهشهایی انجام دهیم که بتواند به حوزه سیاستگذاری کمک کند؛ یعنی پژوهشهای کاربردی و مسئلهمحور. با توجه به شرایط جمعیتی کشور و چالشهایی که در حوزههایی مانند کاهش باروری، سالمندی، مهاجرت و تحولات خانواده وجود دارد، طبیعی بود که مؤسسه باید بیش از گذشته به سمت پژوهشهای مسئلهمحور حرکت کند. یک مؤسسه ملی در این حوزه باید بتواند برای این مسائل پاسخ علمی تولید کند.
دکتر رسول صادقی در خصوص تعیین شعار یا ایده محوری برای پیشبرد فعالیتها در مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور اظهار کرد: اگرچه از یک شعار به معنای متعارف آن استفاده نکردم، اما از ابتدا یک ایده روشن را دنبال کردم: ارتقای کارآمدی سیاستگذاری جمعیت از مسیر پژوهشهای مسئلهمحور و پیوند دادن این پژوهشها با حوزه تصمیمگیری. تجربه سالهای اخیر نشان داده است که تولید پژوهش علمی، هرچند ضروری است، اما اگر به نظام تصمیمگیری وصل نشود، نمیتواند اثر واقعی خود را در عرصه عمومی و مدیریتی بگذارد. از همین رو، مؤسسه در این دوره تلاش کرده است تمرکز خود را بر مسائلی بگذارد که هم در جامعه به مسئله تبدیل شدهاند و هم سیاستگذار برای مواجهه با آنها نیازمند پشتوانه علمی است. مسئلهمحوری به معنای حرکت از پژوهشهای صرفاً نظری به سمت تحقیقاتی است که بتوانند در فرآیند تصمیمسازی و تصمیمگیری مورد استفاده قرار گیرند
سرمایه انسانی مهمترین رکن اعتبار و کارآمدی یک مؤسسه پژوهشی است
دکتر رسول صادقی در ادامه گفتگو، با تأکید دوباره بر مسئله نیروی انسانی، آن را مهمترین سرمایه هر مؤسسه علمی دانست و اظهار کرد: این سرمایه، نهتنها اعتبار علمی میآفریند بلکه موتور محرک دستاوردها و عملکرد سازمانی نیز محسوب میشود. به نظر من سرمایه انسانی یک مؤسسه یا پژوهشگاه، مهمترین رکن آن مجموعه است. این اعضای هیئت علمی و پژوهشگران هستند که میتوانند به یک نهاد اعتبار ببخشند، برای آن دستاورد تولید کنند و عملکرد مؤثر رقم بزنند. منابع مالی هرچند مهماند، اما قابل تأمین و افزایش هستند؛ آنچه جایگزینپذیر نیست، سرمایه انسانی متخصص و متعهد است. درآمد را میشود از مسیرهای مختلف افزایش داد، اما گرفتن مجوز جذب هیئت علمی و عبور از فرآیندهای مختلف جذب مربوطه کار سادهای نیست. این بخش واقعاً یکی از سختترین مراحل کار مدیریتی ما بود.
فرایند جذب هیئت علمی برای تقویت سرمایه انسانی آغاز شد
دکتر صادقی برای حل چالش نخست، یعنی کمبود نیروی علمی و متخصص توضیح داد: مؤسسه فرایند جذب هیئت علمی را بهطور جدی در دستور کار خود قرار داده است. البته بخشی از این تلاش ها توسط آقای دکتر محمودی، رئیس قبلی موسسه، شروع شده بود. این روند با پیگیری مجوزهای لازم و برگزاری فراخوانهای جذب آغاز شده است. ما وارد فرایندهای جذب شدیم و خوشبختانه بخشی از این روند اکنون به نتیجه رسیده است. در حال حاضر حدود هفت نفر در مرکز جذب تأیید شدهاند و منتظر صدور کد استخدامی هستند تا بهعنوان اعضای هیئت علمی به مؤسسه اضافه شوند. در فراخوان جدید نیز ظرفیت جذب سه نفر دیگر اعلام شده است و مراحل مصاحبه آنها در حال انجام است. در صورت تکمیل این روند، بدنه علمی مؤسسه بطور قابل توجهی تقویت پیدا خواهد کرد. اما نکته مهم در این جذبها، صرفاً افزایش تعداد اعضای هیئت علمی نبوده، بلکه تلاش شده این جذبها بر اساس نیازهای واقعی کشور و خلأهای پژوهشی موجود در حوزه جمعیت و منطبق با برنامه راهبردی موسسه انجام گردد.
جذب نیروهای جدید بر سه حوزه راهبردی متمرکز شد
رئیس مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور، جذب نیروهای هیات علمی را بر اساس سه حوزه مهم و راهبردی متمرکز دانست و اظهار کرد: تمرکز ما بر حوزههایی است که هم در کشور با کمبود متخصص مواجه هستند و هم نقش مهمی در آینده جمعیتی ایران دارند که شامل سه حوزه اصلی است. یکی حوزه سالمندی است، با توجه به روندی که جمعیت ایران در سالهای آینده در حوزه سالمندی تجربه خواهد کرد. حوزه دوم مهاجرتهای بینالمللی است و حوزه سوم هم پویایی جمعیت، محیط زیست و اقلیم است. در حوزه مهاجرت، موضوعاتی مانند وضعیت مهاجرین مقیم در ایران، مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور و بهطور کلی پویاییهای مهاجرت بینالمللی مدنظر است. این سه حوزه حتی در دانشگاههای کشور هم با کمبود متخصص مواجهاند، در حالی که برای آینده کشور بسیار مهم هستند. بنابراین تلاش کردیم افرادی جذب شوند که بتوانند در این حوزهها کار تخصصی انجام دهند.
شبکهای از پژوهشگران برای جبران کمبودها شکل گرفت
دکتر صادقی گفت: در کنار جذب رسمی اعضای هیئت علمی، مؤسسه تلاش کرده است از ظرفیت پژوهشگران و استادان دانشگاه ها و مراکز پژوهشی در سراسر کشور نیز بهره بگیرد. به همین منظور، شبکهای از پژوهشگران در حوزههای مرتبط با مأموریت مؤسسه شکل گرفته است. برای اینکه بتوانیم کمبود سرمایه انسانی را در کوتاهمدت جبران کنیم، شبکهای از پژوهشگران تشکیل دادیم. در این شبکه، استادان و محققانی از دانشگاهها و مؤسسات مختلف کشور حضور دارند. این همکاریها در قالبهای مختلفی انجام میشود؛ از اجرای طرحهای پژوهشی و نظارت علمی بر پروژهها گرفته تا برگزاری نشستهای تخصصی، هیات تحریریه نشریه و مشارکت در تألیف و ترجمه کتاب. این شبکه علمی کمک کرده است مؤسسه بتواند از ظرفیت گستردهتری از متخصصان استفاده کند و فعالیتهای پژوهشی خود را توسعه دهد.
برنامه جذب پسادکتری و فرصتهای مطالعاتی فعال شد
دکتر صادقی با بیان اینکه یکی دیگر از اقداماتی که برای تقویت ظرفیت علمی مؤسسه دنبال شده، استفاده از دورههای پسادکتری و فرصتهای مطالعاتی است، افزود: ما موضوع پسادکتری را هم دنبال کردیم. در قالب تعامل با معاونت علمی ریاست جمهوری، این امکان درحال فراهم شدن است که پژوهشگرانی که در خارج از کشور تحصیل کردهاند و به ایران بازگشتهاند، دوره پسادکتری خود را در مؤسسه بگذرانند. علاوه بر این، افرادی که از سوی بنیاد علم معرفی میشوند نیز میتوانند دورههای پسادکتری خود را در مؤسسه سپری کنند. همچنین فرصتهای مطالعاتی داخلی برای اعضای هیئت علمی دانشگاهها فراهم شده است. در حال حاضر از دانشگاه الزهرا، بهعنوان فرصت مطالعاتی ششماهه یا یکساله در مؤسسه حضور دارند. این اقدامات کمک کرده است تا بخشی از کمبودهای علمی مؤسسه در کوتاهمدت جبران شود.
طرح کلان ملی سیاستگذاری جمعیت دوباره فعال شد
رئیس مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور یکی از مهمترین اقداماتی که در این دوره انجام شده را احیای طرح کلان ملی در حوزه جمعیت بوده بیان کرد و گفت: ذیل این طرح ملی، که پیشتر تصویب شده پروژههای آن مصوب کمیسیون های عتف نشده بود و به مرحله اجرا نرسیده بود. یکی از مهمترین کارهایی که انجام دادیم این بود که این سه پروژه را دوباره فعال کنیم و با تقویت کمیته علمی و اجرایی پروژه، پروپوزالها بازنگری شد و در نهایت هر سه طرح برای اجرا به مؤسسه ابلاغ گردید و کمیته های علمی آن تشکیل و منتظر شرایط مناسب برای گردآوری داده هستیم. یکی از این طرحها پیمایش ملی درباره مهاجرت است. در این پیمایش تلاش میشود میزان تمایل به مهاجرت در جامعه را اندازهگیری کند. پروژه دوم، پیمایش ملی خانواده است که به بررسی تحولات خانواده در جامعه ایران میپردازد. پروژه سوم نیز به ارزیابی دیدگاه مردم درباره مشوق های اقتصادی قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت اختصاص دارد.
همکاری با دستگاههای اجرایی به تعریف پروژههای مشترک انجامید
رئیس مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور یکی از نتایج عملی گسترش همکاری مؤسسه با دستگاههای اجرایی، تعریف پروژههای مشترک برشمرد و توضیح داد: بخشی از طرحهای منجر به افزایش درآمد اختصاصی مؤسسه نیز در ادامه همین ارتباطات شکل گرفته است. چنین همکاریهایی این امکان را فراهم میکند که دستگاههای اجرایی از مرحله تعریف مسئله در فرآیند پژوهش حضور داشته باشند و نتایج تحقیقات نیز مستقیماً در اختیار همان نهادهایی قرار گیرد که مسئول اجرای سیاستها هستند. این مدل همکاری میتواند فاصله میان تولید دانش و کاربرد آن را کاهش دهد.
درآمد اختصاصی مؤسسه افزایش قابل توجهی پیدا کرد
او با اشاره به افزایش درآمدهای اختصاصی مؤسسه اظهار کرد: یکی دیگر از حوزههایی که در یک سال گذشته مورد توجه قرار گرفته، افزایش درآمدهای اختصاصی مؤسسه بوده است. یکی از چالشهایی که داشتیم این بود که مؤسسه کمتر به سمت طرحهای تقاضامحور رفته بود و به همین دلیل درآمد اختصاصی آن بسیار پایین بود. ما تلاش کردیم از طریق انعقاد تفاهمنامه با دستگاههای مختلف و معرفی ظرفیتهای مؤسسه، پروژههای جدیدی تعریف کنیم. بخشی از این تفاهمنامهها به قرارداد تبدیل شده و بر اساس برآوردهای انجامشده، مجموع این قراردادها میتواند درآمد اختصاصی مؤسسه را به سطح قابل قبولی برساند.
نشریه علمی مؤسسه بازسازی و تقویت شد
دکتر صادقی با اشاره به بازنگری در نشریه علمی مؤسسه افزود: در کنار فعالیتهای پژوهشی، نشریه علمی مؤسسه نیز مورد بازنگری قرار گرفته است. این نشریه حدود دو سال و نیم عقبماندگی داشت و پنج شماره آن منتشر نشده بود. ما هیئت تحریریه را تقویت کردیم. از سال گذشته سه شماره از این نشریه منتشر شده و روند انتشار آن ادامه دارد. یکی از اهداف ما این است که پس از بهروز شدن کامل نشریه، برای نمایهسازی بینالمللی آن اقدام کنیم. برای تحقق این هدف حتی زیرساختهای فنی انتشار نشریه نیز بازطراحی شده است. ما با یک شرکت دانشبنیان که در حوزه نشر علمی فعالیت میکند تفاهمنامه امضا کردیم و فرمت انتشار مقالات نیز بر اساس استانداردهای بینالمللی تنظیم شده است تا در آینده امکان نمایهسازی نشریه در پایگاههایی مانند اسکوپوس فراهم شود.
ارتباط با نهادهای سیاستگذار برای انتقال دانش تقویت شد
دکتر صادقی با اشاره به اهمیت انتقال دانش از حوزه آکادمیک به حوزه اجرایی، توضیح داد: مؤسسه در یک سال گذشته تلاش کرده است ارتباطات خود را با نهادهای سیاستگذار تقویت کند. یکی از برنامههایی که دنبال میکنیم این است که خروجیهای ما که عمدتاً در قالب طرحهای پژوهشی تولید میشود، به سمت یادداشتهای سیاستی و بستههای سیاستی هدایت شود تا بتوانیم آنها را به حوزههای تصمیمگیری منتقل کنیم. در حال حاضر ارتباط مؤسسه با دبیرخانه ستاد ملی جمعیت بسیار نزدیک و فعال است و مسئولیت کارگروه تحقیقاتی این ستاد نیز به مؤسسه سپرده شده است. این یک فرصت مهم است. ما میتوانیم خروجیهای علمی خود را مستقیماً در آن کارگروه مطرح کنیم و به نوعی آنها را وارد فرآیند سیاستگذاری کنیم تا اثربخش باشند.
مسئله تاخیر در ازدواج در کانون توجه نشست ها و سمینارهای موسسه قرار گرفت
دکتر صادقی با اشاره به یکی از محورهای اصلی فعالیت مؤسسه در سال گذشته، توضیح داد: تمرکز صرف بر فرزندآوری، بدون توجه به مقدمات آن، نمیتواند به درک دقیقتری از تحولات جمعیتی منجر شود. پیش از آنکه از فرزندآوری سخن گفته شود، باید به مسئله ازدواج و تأخیر در آن پرداخت. ما احساس کردیم قبل از ورود به بحث باروری، که خود آن هم مسئله مهمی است، باید روی موضوع ازدواج کار کنیم؛ چون در جامعه اسلامی و در ساختار اجتماعی ایران، قبل از فرزندآوری، ازدواج اتفاق میافتد و ما در این حوزه با یک مسئله جدی مواجه هستیم. این وضعیت نشان میدهد بخش قابل توجهی از سنین بالقوه فرزندآوری در شرایط تجرد سپری میشود و همین موضوع بهطور طبیعی بر روندهای باروری نیز اثر میگذارد. او همچنین به روند رو به افزایش تجرد زیستی و تغییر الگوهای ازدواج اشاره نموده و افزود: این تحولات از جمله موضوعاتی است که باید پیش از هر سیاستگذاری در حوزه باروری، بهصورت جدی مورد مطالعه قرار گیرد. سیاستگذاری در حوزه جمعیت زمانی اثربخش خواهد بود که زنجیره عوامل مؤثر بر فرزندآوری بهطور کامل در نظر گرفته شود.
دکتر صادقی در خصوص برگزاری مجموعهای از نشستهای تخصصی درباره مسئله ازدواج گفت: سال گذشته با همکاری مجمع تشخیص مصلحت نظام سه نشست متوالی درباره موضوع ازدواج برگزار شد. این نشستها بهصورت مرحلهای طراحی شده بودند. در نشست نخست، تصویری مبتنی بر داده از وضعیت ازدواج در کشور ارائه شد و نمایندگانی از مرکز آمار ایران و سازمان ثبت احوال نیز در آن حضور داشتند تا ابعاد آماری موضوع بهصورت دقیق بررسی شود. در نشست دوم، تمرکز بر علتیابی روندهای موجود بود و از منظرهای مختلف اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، دلایل تأخیر در ازدواج و کاهش تمایل به آن مورد بحث قرار گرفت. در نشست سوم نیز سیاستها و برنامههای موجود بررسی شد و با حضور نمایندگانی از مرکز پژوهشهای مجلس، مجمع تشخیص مصلحت نظام و وزارت ورزش و جوانان، نوعی آسیبشناسی سیاستی در این حوزه انجام شد. این نشستها علاوه بر تولید بحثهای علمی، به شکلگیری گفتگوی مستقیم میان پژوهشگران و سیاستگذاران نیز کمک کرد و زمینه همکاریهای بعدی را فراهم آورد.
رویکرد منطقهای در سیاستهای جمعیتی باید تقویت شود
رئیس مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور یکی از محورهای مهم برنامههای آینده مؤسسه را حرکت به سمت مطالعات منطقهای و استانی در حوزه جمعیت دانست و آن را ضرورتی اجتنابناپذیر در کشوری با تنوع گسترده قومی، فرهنگی و جغرافیایی مانند ایران بشمار آورد. او در اینباره افزود: در حال حاضر بسیاری از سیاستها در سطح ملی طراحی و برای کل کشور اجرا میشود، در حالی که مسائل و چالشهای جمعیتی در استانهای مختلف یکسان نیست. به عنوان مثال در استان تهران ممکن است تأخیر در ازدواج بیشتر تحت تأثیر سبک زندگی، فردگرایی یا تحولات فرهنگی باشد، اما در استانهایی مانند ایلام یا کرمانشاه، عوامل اقتصادی نقش پررنگتری دارند. اگر بخشی از طرحهای پژوهشی مؤسسه به صورت مقایسهای و در قالب مطالعات استانی اجرا شود، میتوان به توسعه حوزهای تحت عنوان جمعیتشناسی فضایی کمک کرد؛ حوزهای که میتواند سیاستگذاری را دقیقتر و هدفمندتر کند.
تمرکز بر نسلهای جدید، امکان پیشبینی تحولات آینده را فراهم میکند
دکتر صادقی یکی دیگر از اولویتهای پژوهشی مؤسسه را تمرکز بر تغییرات نسلی دانست و گفت: بسیاری از تحولات جمعیتی و اجتماعی، ریشه در جایگزینی نسلها و تغییر نگرشهای آنان دارد. ما با نسلی مواجه هستیم که نگرشهای متفاوتی نسبت به خانواده، ازدواج و طلاق دارد. اگر بتوانیم بخشی از پژوهشها را روی نسلهای جدید و نوجوانان متمرکز کنیم، میتوانیم تصویر دقیقتری از آینده به دست آوریم. وی با اشاره به مطالعات بینالمللی یادآور شد: در اروپا نیز افزایش ناگهانی نرخ طلاق در دهههای ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰، تا حد زیادی ناشی از تغییر نگرش نسلهای جدید بوده است. در برخی مطالعات اروپایی دیدهاند که نگرش موافق طلاق در نسلهای جدید تقویت شده و همین تغییر نگرش، خود را در آمار طلاق نشان داده است. در ایران نیز تغییرات مشابهی در حال شکلگیری است و بیتوجهی به این تحولات نسلی میتواند سیاستگذاری را با خطا مواجه کند.
شکاف میان فرزندخواهی و فرزندآوری باید بهطور علمی بررسی شود
در بخش دیگری از گفتگو، رئیس مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور به یکی از مهمترین چالشهای امروز جمعیت ایران یعنی کاهش میزان باروری اشاره کرد و افزود: میزان باروری کل کشور در سالهای اخیر کمتر از ۱.۵ فرزند بوده است. این سطح از باروری نهتنها پایینتر از سطح جایگزینی است، بلکه حتی از برخی کشورهای اروپایی نیز کمتر است. نکته مهم وجود شکاف میان فرزندخواهی و فرزندآوری است. بر اساس پیمایش ارزشها و نگرشهای ایرانیان، متوسط تعداد فرزند مطلوب حدود دو و نیم فرزند است؛ اما در عمل کمتر از یک و نیم فرزند متولد میشود. این فاصله، یک شکاف مهم و حتی یک روزنه سیاستی است. اگر مشخص شود چه عواملی مانع تحقق این تمایل به فرزندآوری میشود، میتوان سیاستهای دقیقتری طراحی کرد. ما با برخی از همکاران صحبت کردهایم که بهطور مشخص روی موانع تحقق فرزندآوری کار کنند. بخشی از این موانع مشخص است، اما باید بهصورت علمی و دقیق احصا شود تا سیاستگذاری بر همان نقاط متمرکز شود.
مهاجرتهای بینالمللی در دستور کار پژوهشی سال جاری قرار گرفت
دکتر صادقی در ادامه به یکی از محورهای اصلی برنامههای پژوهشی مؤسسه در سال جاری یعنی مهاجرتهای بینالمللی اشاره نمود و اظهار کرد: روند مهاجرت از ایران در سالهای اخیر مورد توجه افکار عمومی و سیاستگذاران قرار گرفته و لازم است این موضوع با رویکردی علمی و مبتنی بر داده مورد مطالعه قرار گیرد. برای امسال، بحث مهاجرتهای بینالمللی و بهویژه مهاجرت از ایران یکی از موضوعات محوری ماست. این مسئله حتی پیش از جنگ هم روند افزایشی داشت و اکنون ابعاد جدیدی پیدا کرده است. در کنار بررسی روند خروج از کشور، مسئله بازگشت مهاجران، و آن هم در شرایط جنگ، نیز میتواند به عنوان یک موضوع پژوهشی مهم مورد توجه قرار گیرد. اینکه در شرایط مختلف چه عواملی میتواند مهاجران را به بازگشت ترغیب کند، پرسشی است که پاسخ به آن میتواند در طراحی سیاستهای آینده نقش داشته باشد.
آخرین اخبار
برگزاری نشست تخصصی «جنگ، تاب آوری و سلامت اجتماعی»
چرا دادههای ملی در بند ماندهاند؟
