برگزاری دوره کاربردی «استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش» در مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور
با گسترش کاربرد هوش مصنوعی در فعالیت‌های علمی و پژوهشی، آشنایی با قابلیت‌ها و محدودیت‌های این فناوری و شیوه‌های بهره‌گیری مؤثر و مسئولانه از آن، به یکی از نیازهای مهم جامعه پژوهشی تبدیل شده است. در همین راستا، مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور با همکاری انجمن جمعیت‌شناسی ایران، دوره آموزشی کاربردی «استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش» را طی دو جلسه در روزهای ۱۸ شهریور و ۲۰ مهر ۱۴۰۵، در مؤسسه برگزار کرد. این دوره با هدف ارتقای دانش و مهارت اعضای هیئت علمی و کارکنان مؤسسه در زمینه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در مراحل مختلف فرایند پژوهش طراحی و اجرا شد و تدریس آن را دکتر غلامرضا قائد امینی هارونی، عضو هیئت علمی و دانشیار دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی، بر عهده داشت.
در بخش نخست این دوره، مفاهیم پایه هوش مصنوعی و هوش مصنوعی مولد، مدل‌های زبانی، ابزارهای پرکاربرد در پژوهش و اصول تعامل مؤثر با این ابزارها مورد بررسی قرار گرفت. در ادامه، اصول پرامپت‌نویسی، نحوه طرح پرسش و ارائه اطلاعات زمینه‌ای به ابزارهای هوش مصنوعی و نیز کاربرد این فناوری در ایده‌پردازی، جست‌وجو، خلاصه‌سازی و تحلیل اطلاعات علمی تشریح شد تا شرکت‌کنندگان با شیوه‌های مؤثرتر بهره‌گیری از این ابزارها در فعالیت‌های پژوهشی آشنا شوند.
بخش دیگری از آموزش به کاربرد هوش مصنوعی در تدوین پروپوزال و پایان‌نامه اختصاص داشت. در این بخش، موضوعاتی همچون انتخاب و توسعه موضوع پژوهش، شناسایی شکاف پژوهشی، تدوین بیان مسئله، تنظیم اهداف و پرسش‌های پژوهش، طراحی روش‌شناسی و سازمان‌دهی بخش‌های مختلف طرح پژوهشی بررسی شد. همچنین، کاربرد ابزارهای هوش مصنوعی در فرایند نگارش مقاله علمی، از طراحی ساختار و تدوین بخش‌های مختلف مقاله تا ویرایش علمی، مدیریت منابع و استناددهی، ارزیابی و نقد مقاله پیش از ارسال به نشریات و آماده‌سازی نسخه نهایی، از دیگر محورهای آموزشی این دوره بود.
در ادامه مباحث مربوط به نگارش و ارزیابی متون علمی، کاربردهای هوش مصنوعی در ارزیابی ساختار، انسجام، روش‌شناسی و یافته‌های مقالات علمی نیز مورد توجه قرار گرفت. همچنین، محدودیت‌های این ابزارها در فرایند داوری مقالات بررسی شد تا شرکت‌کنندگان با ظرفیت‌ها و ملاحظات استفاده از هوش مصنوعی در ارزیابی آثار علمی آشنایی بیشتری پیدا کنند. در کنار آموزش کاربردهای عملی این فناوری در مراحل مختلف پژوهش، بر ضرورت ارزیابی صحت و اعتبار اطلاعات تولیدشده توسط هوش مصنوعی، شناسایی خطاها و منابع ساختگی، رعایت اصول اخلاق پژوهش و توجه به محرمانگی و امنیت اطلاعات علمی تأکید شد.
برگزاری این دوره را می‌توان گامی در جهت توسعه مهارت‌های پژوهشی اعضای هیئت علمی و کارکنان مؤسسه و فراهم‌سازی زمینه بهره‌گیری هدفمند از فناوری‌های نوین در فعالیت‌های علمی و پژوهشی دانست. چنین رویکردی می‌تواند ضمن تسهیل برخی مراحل انجام پژوهش، به ارتقای کیفیت تولیدات علمی و افزایش بهره‌وری فعالیت‌های پژوهشی نیز کمک کند.
