بررسی تطبیقی مصرف و مدیریت آب در ایران و کشورهای منتخب

   از آب به عنوان سرمنشأ حیات، خون زیست کره و مادر منابع یاد می شود. اهمیت این منبع به آن حد است که تأمین و حفظ آن از جمله نگرانی های دائمی همۀ کشورها و جوامع است. جمهوری اسلامی ایران کشوری وسیع و دارای اقلیم متنوعی است که همین امر بر میزان بارش دریافتی نقاط مختلف کشور تأثیر می گذارد. پراکنش زمانی/مکانی در میزان بارش امری معمول در کشور است و همین امر بر پراکنش سکونتگاه های جمعیتی آن نیز تأثیر گذاشته است. اینکه آیا میزان منابع آب کشور محدود بوده یا نحوۀ استفاده از آن غیر کاراست، سال هاست که مورد بحث است. از این رو، بررسی وضعیت آبی ایران در مقیاس جهانی، منطقه ای و ملی می تواند اطلاعات ارزشمندی را برای سیاست گذاران به ارمغان آورد. تحقیق حاضر با استفاده از روش تطبیقی و راهبرد متغیرمحور به مقایسه و تحلیل وضعیت آبی ایران در مقیاس جهانی، منطقه ای (در بین همسایگان و در منطقۀ منا) و نیز در سطح ملی پرداخته است. در این راستا با استفاده از داده های شاخص امنیت آب، شاخص سرانۀ آب تجدیدپذیر، شاخص فقر آبی، سرانۀ مصرف، بهره وری آب و … وضعیت ایران مورد بررسی قرار گرفت. برای مثال، وضعیت ایران در شاخص امنیت آب در حالت کلی و در زیرشاخص های ده گانۀ آن مورد بررسی قرار گرفت. سپس وضعیت آبی ایران در بین همسایگانش و نیز در منطق، منا در شاخص کلی و در زیرشاخص های ده گانۀ آن مورد تحلیل قرار گرفته و یافته ها و نتایج تحقیق ارائه شد.
امتیاز ایران (برای مثال) در شاخص امنیت آب ۴۸ از ۱۰۰ است. به عبارت دیگر، ایران در بحث امنیت آبی و با این شاخص در وضعیتی قرار دارد که به آن ناامنی آبی (فاقد امنیت آب) اطلاق می شود (اعداد ۴۱ تا ۶۴) و رتبۀ آن در دنیا حدود ۱۳۰ در بین ۱۸۶ کشور گزارش شده است. در اولین تفسیر از وضعیت ایران در شاخص امنیت آب، مانند وضعیت در سایر شاخص ها، می توان عنوان داشت که وضعیت کلی ایران به هیچ عنوان جالب توجه و قابل دفاع نیست. با وجود این، زمانی که به زیرشاخص ها نگاه می شود، چیزی که بسیار به چشم می آید، نقش مدیریت در امتیاز حاصله است. هرجایی که مدیریت به درستی و با جدیت انجام و پیگیری شده است، امتیاز شاخص مربوطۀ بالا به دست آمده است. بررسی امتیاز شاخص امنیت آب ایران، در بین کشورهای منطقه نیز به خوبی بر این نکته تأکید دارد که مدیریت منابع آبی در کشور ما نیازمند بهبود است، چرا که اکثر کشورهای این منطقه با داشتن شرایط تنش آبی بالاتر از ایران، به واسطۀ مدیریت سایر زیرشاخص های شاخص امنیت آب، توانسته اند در رتبه های بالاتری نسبت به ایران قرار گیرند. در سطح کشور نیز براساس پیش بینی های موجود و در تطابق با طبقه بندی شاخص فالکن مارک، از سال ۱۳۸۷ به بعد کشور در وضعیت تنش آبی قرار گرفته و در سال ۱۴۲۰ نیز مرحلۀ بحران آبی را تجربه خواهد کرد. البته ذکر این نکته لازم است که طبق پیش بینی مرکز آمار کشور، براساس سناریوهای شش گانه در سال ۱۴۲۰، در بهترین سناریوی جمعیتی، جمعیت کشور نزدیک به ۹۶ میلیون نفر خواهد بود که با مقدار موجود در پیش بینی های گذشته، در حدود ۱۰ میلیون تفاوت دارد. طبق پیش بینی، روند جمعیت و سرانۀ آب تجدیدپذیر با نرخ های باروری متفاوت در این تحقیق، ایران با فرض ثابت بودن حجم آب تجدیدپذیر، همچنان در طبقۀ بحرانی شاخص فالکن مارک باقی می ماند، اما برخلاف پیش بینی های قبلی، در هیچ یک از سناریوهای جمعیتی، مقدار سرانه به زیر ۱۰۰۰ مترمکعب (طبقۀ کم آبی) سقوط نخواهد کرد. به عبارت دیگر، با توجه به روند جمعیت تا سال ۱۴۳۰، که برخلاف پیش بینی های قبلی با شیب ملایمی در حال افزایش خواهد بود، این نوسان حجم آب تجدیدپذیر است که وضعیت آبی ایران را مشخص می کند. البته این پیش بینی در مقیاس کل کشور است و یقیناً تفاوت های جغرافیایی، اقلیمی، جمعیتی و منابع آبی کشور و بسیاری از متغیرهای مؤثر دیگر در آن لحاظ نشده است.
ایران درخصوص شاخص امنیت آب (و در بسیاری از شاخص های مورد بررسی) در دنیا و منطقه رتبۀ قابل دفاعی ندارد. با وجود این، وقتی به زیرشاخص های شاخص ترکیبی مراجعه می شود، به خوبی عیان می شود که هرچند کشور ما نیز دچار تنش آبی است اما در سایر شاخص های مدیریتی عملکرد ضعیفی نسبت به بسیاری از کشورهای منطقه و دنیا داشته است. در دو زیرشاخص هم به خوبی مشخص است که به ثمرنشستن عملکرد و مدیریت مناسب در کشور منجر به اخذ امتیاز کامل شده است. این امر می تواند درخصوص سایر زیرشاخص ها نیز محقق شود و امتیاز بالاتری را نصیب ایران کند. همچنین نتایج نشان می دهد که هرچند بین مصرف آب و شمار جمعیت رابطه ای مستقیم و قوی وجود دارد، اما این رابطه در کشور ما برقرار نیست. به طوری که به جز بخش شهری، در مصارف صنعتی و کشاورزی نیز کشور در رتبه های متناسب خود قرار ندارد. درنهایت می توان گفت که مشکل عمدۀ ما درخصوص ارتباط بین جمعیت و منابع آب، به مدیریت این دو متغیر برمی گردد و در صورت مدیریت درست و صحیح منابع آبی کشور، در کنار مدیریت مناسب جمعیت و پراکنش متوازن آن در کشور، می توان از مشکلات مرتبط با منابع آب تا حد زیادی کاست.