بررسی نابرابریهای فضایی و تأثیر آن بر مهاجرت

   نابرابری فضایی در کشورهای درحال توسعه ذهن بسیاری از سیاستگذاران و پژوهشگران را به خود مشغول کرده است و می تواند موجب مشکلاتی مانند دوگانگی های منطقه ای، جابه جایی سرمایه و نیروی کار، تراکم جغرافیایی فقر و محرومیت و… شود. یکی از مهمترین آثار نابرابری فضایی، حرکت سرمایه های انسانی و اجتماعی و اقتصادی و شکل گیری جریانهای مهاجرت به سمت مناطق توسعه یافته  است؛ بنابراین در این پژوهش به بررسی سه موضوع مهم پرداخته شده است: اول، نابرابریهای فضایی در میان استانها و شهرستانهای ایران؛ دوم، مهاجرت در میان شهرستانها و استانهای ایران؛ و سوم، تأثیر نابرابریهای فضایی در مهاجرتهای داخلی ایران. پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و توسعه ای و از لحاظ روش توصیفی-تحلیلی است. در این پژوهش برای سنجش نابرابری فضایی در بین شهرستانها و استانهای کشور (۴۲۹ شهرستان و ۳۱ استان) از سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵ ، سالنامه های آماری استانها در سال ۱۳۹۵ و داده های سازمان هواشناسی در سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵ استفاده شد. برای وزن دهی و ترکیب شاخصها و ساخت نابرابری فضایی از روش تحلیل عاملی استفاده شد. پنج عامل اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی، ساختار جمعیت و تراکم جمعیت ایجاد شدند و درنهایت با ترکیب عاملها، نابرابری فضایی ایجاد شد. به منظور پهنه بندی و سطح بندی استانها و شهرستانها براساس ابعاد نابرابری فضایی و مهاجرت، از نرم افزار ArcPro و برای تحلیل روابط بین نابرابری های فضایی و مهاجرت، از نرم افزار GWR استفاده شده است. نتایج نشان میدهد در میان شهرستانها و استانهای کشور نابرابری فضایی وجود دارد. این نابرابری ها به خصوص در شاخصهای اقتصادی و اجتماعی به گونه ای است که استانها و شهرستانها در مناطق مرزی کشور، به جز مناطق شمالی، در مقایسه با شهرستانها و استانهای مرکز کشور نابرابری فضایی بیشتری دارند. در میان مناطق با نابرابری زیاد،
نیمۀ شرقی به ویژه جنوب شرق و شمال شرق کشور و سپس غرب، شمال غرب و جنوب غرب کشور قرار دارند. همچنین نوار جنوبی کشور در وضعیت بینابین قرار دارد. در میان شاخصها، فقط در شاخص وضعیت ساختار جمعیتی، شرایط به نفع مناطق مرزی (استانها و شهرستانها) است که این هم خود دلیلی برای وجود جمعیت در سن مهاجرت از این مناطق به سمت مناطق توسعه یافته خواهد بود. در
شاخص زیست محیطی نیز نوار غربی و شمال غرب و شمال کشور وضعیت مطلوبی دارند، اما بخش شرقی و جنوبی کشور که در سایر شاخص ها هم دارای وضعیت مطلوبی نیستند، با آن وضعیت روبه رو هستند. همچنین وضعیت مهاجرت نشان میدهد استانها و شهرستانهایی که نابرابری فضایی زیادی دارند، دارای بیشترین میزان خالص مهاجرت منفی هستند. این مناطق در غرب، شمال غرب، شمال شرق و حتی شرق و جنوب کشور قرار دارند و اتفاقاً مناطق یا استانهای مرزی یا نزدیک به مرز کشور محسوب میشوند. حرکت و جریان این مهاجرتها به سوی مناطق مرکزی و شمال توسعه یافتۀ ایران و با نابرابری های فضایی اندک است. نتایج تحلیلی این تحقیق هم نشان میدهد مجموع عاملهای اقتصادی، اجتماعی، ساختار جمعیت، زیست محیطی و تراکم جمعیت بر مهاجرت در میان شهرستانهای ایران مؤثر بوده و تأثیر معناداری داشته است. نتایج اثرگذاری عامل نابرابری فضایی بر مهاجرت شهرستانهای کشور نیز مشخص کرد بیشترین اثرگذاری این عامل مربوط به شهرستانهای شرق و جنوب شرق به خصوص شهرستانهای استان سیستان و بلوچستان، شهرستانهای غرب کشور به ویژ ه شهرستانهای استانهای کردستان، کرمانشاه، ایلام و بخشهای از استان خوزستان، شهرستانهای شمال شرق کشور به ویژه خراسان شمالی است. همانطور که یافته های این تحقیق نشان داد، نابرابریهای فضایی در میان استانها و شهرستانهای ایران وجود دارد و اثر شاخصی بر مهاجرتهای داخلی گذاشته است؛ بنابراین توجه و برنامه ریزی های عملی برای رفع نابرابری های فضایی و تعدیل مهاجرتهای داخلی ضروری است .