نشست‌ «سالمندی در ایران: فرصت‌ها و چالش‌های پیش‌رو» (۴)؛ وقتی ایران رسماً سالخورده می‌شود

سالمندی جمعیت فقط هشدار نیست و وقت عمل است

   رسول صادقی، دانشیار جمعیت‌شناسی دانشگاه تهران و رئیس موسسه تحقیقات جمعیت کشور با اشاره چالش‌ها و پاسخ‌های سیاستی به سالمندی جمعیت گفت: یکی از کلان روندها و پیشران‌های ساختاری در کنار موضوعاتی از قبیل جهانی شدن، بحران محیط زیست، فردگرایی و کثرت گرایی ارزشی، عصر دیجیتال و فناوری‌ها بحث تغییرات جمعیتی است. از این جهت که سالمندی جمعیت دیگر فقط یک پیش‌بینی و برآورد جمعیتی نیست، بلکه آن ویژگی قابل لمس و مسلط در قرن بیست و یکم است.
صادقی اظهار داشت: از منظر دموگرافیک، جهان در حال تحولات بی‌سابقه و عمیقی است که با افزایش چشمگیر و سریع جمعیت سالمندان همراه است. تقریباً هر کشوری در جهان در حال تجربه رشد هم در اندازه و هم در نسبت افراد سالمند در جمعیت است و یک سوم دولت‌ها در حال حاضر سالمندی جمعیت را به عنوان یک موضوع مهم سیاستی می‌دانند و دو سوم آن را به عنوان یک موضوع برای دهه‌های آینده خود متصور هستند.
دانشیار جمعیت‌شناسی دانشگاه تهران توضیح داد: شیب تند سالمندی جمعیت در ایران نیز در حال طی شدن است. ایران در حال سالخوردگی(Ageing Society) از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۲۰ صورت خواهد گرفت که در این بازه زمانی بین ۷ تا ۱۴ درصد سهم سالمندان ۶۵ ساله و بیشتر است. ایران به عنوان جامعه سالخورده ( Aged Society) بین ۱۴۲۰ تا ۱۴۳۵ صورت خواهد گرفت که در این بازه زمانی بین ۱۵ تا ۲۱ درصد سهم سالمندان ۶۵ ساله و بیشتر خواهد بود و ایران به عنوان جامعه فرا سالخورده( Hyper aged Society) که از سال ۱۴۳۵ به بعد محقق خواهد شد و در این بازه زمانی بیشتر از ۲۱ درصد از جمعیت سهم سالمندان ۶۵ ساله و بیشتر خواهد بود.
رئیس موسسه تحقیقات جمعیت کشور تاکید کرد: بین کشورهای مختلف از نظر آمادگی تا آسیب‌پذیری برای جمعیت سالمند تفاوت وجود دارد. کشورهای توسعه یافته به ویژه در اروپا، آمریکای شمالی و بخش‌هایی از آسیا (مانند ژاپن و کره جنوبی) اغلب به عنوان پیشروان سالمندی شناخته می‌شوند. زیرا اولین کشورهایی بودند که گذار جمعیتی را در فرایند زمانی طولانی مدت و با آمادگی تجربه کردند. کشورهای در حال توسعه به ویژه در آسیا و آمریکای لاتین با سالمندی بسیار سریع‌تری رو به رو هستند. برخلاف کشورهای توسعه‌یافته که به آرامی در طول یک قرن یا بیشتر سالمند شدند، این کشورها در عرض چند دهه گذارهای جمعیتی سریعی را تجربه کرده‌اند. این سرعت آسیب‌پذیری‌های منحصر به فردی بهمراه دارد، زیرا بسیاری از آنها هنوز سیستم‌های رفاه اجتماعی، بازنشستگی و بهداشت قوی قابل قیاس با کشورهای صنعتی را راه‌اندازی نکرده‌اند.
وی در ادامه افزود: سالمندی جمعیت چالش‌ها و فرصت‌هایی را به همراه خواهد داشت. برای مثال در خصوص رشد اقتصادی و بازارهای کار، سالمندی جمعیت نوعی پارادوکس ایجاد می‌کند از این نظر که اگر چه سالمندی جمعیت باعث کمبود نیروی کار و کوچک‌شدن بازار کار (شاغلین نسبت به بازنشستگان، افزایش وابستگی سنی، فشار بر صندوق‌های بازنشستگی، کاهش تولید و نوآوری، تغییرات الگوی مصرف و پس‌انداز) می‌شود اما با این حال رشد و گسترش اقتصاد نقره‌ای در اموری مانند بازار مراقبت، گردشگری و سلامت را نیز به همراه دارد. همچنین سالمندان به دلیل اشتغال داوطلبانه سبب افزایش مشارکت اجتماعی می‌شوند و از آنجاییکه تعداد سالمندان با سواد و با تحصیلات بالا در چند سال آینده افزایش خواهد یافت از سرمایه انسانی بالاتر و بهتری نیز برخوردار خواهیم شد.
صادقی توضیح داد: با این حال سالمندی جمعیت چالش‌هایی را نیز به همراه خواهد داشت. برای مثال فشار بر بودجه‌های ملی و امور مالی عمومی یکی از این چالش‌ها خواهد بود. در کشورهایی که سیستم‌های بازنشستگی مبتنی بر PAYG است (جایی که از اشتغال نیروی کار فعلی برای پرداخت بازنشستگی بازنشستگان کنونی استفاده می‌شود) با افزایش نسبت بازنشستگان به شاغلین، این سیستم‌ها با فشار مالی شدیدی رو به رو می‌شوند. دولت‌ها مجبورند یا نرخ مشارکت اقتصادی را افزایش دهند یا سن بازنشستگی را افزایش دهند.
رئیس موسسه تحقیقات جمعیت کشور در ادامه افزود: از طرفی افراد سنین بالاتر به طور کلی نیاز بیشتری به خدمات بهداشتی دارند و به دلیل افزایش شیوع بیماری‌های مزمن، چند بیماری و نیاز به مراقبت بلند مدت دارند. علاوه بر بازنشستگی و بهداشت، سایر برنامه‌های رفاه اجتماعی مانند فقرزدایی، پشتیبانی مسکن و خدمات حمایت اجتماعی نیز تحت تاثیر قرار خواهند گرفت. از سویی در میان افراد سالمند به ویژه کسانیکه ضعیف و نیازمند مراقبت سالمندان و خدمات مراقبت بلند مدت هستند شاهد افزایش فقر و آسیب‌پذیری خواهیم بود. علاوه بر این برای تامین هزینه‌های رو به افزایش سالمندی، دولت‌ها ممکن است بدهی عمومی بیشتری پیدا کنند و آن ممکن است از سرمایه‌گذاری‌های حیاتی دیگر مانند آموزش، زیرساخت یا تحقیق و توسعه که برای رشد اقتصادی بلندمدت ضروری هستند، خودداری کنند.
استاد دانشگاه تهران توضیح داد: سالمندی جمعیت فقط هشدار نیست و وقت عمل است. رسیدگی به چالش‌های سالمندی جمعیت نیازمند اصلاحات جامعی است که تعادل پایداری مالی با عدالت اجتماعی را حفظ کند و تضمین کند که سالمندان بدون بار اضافی بر دوش نسل‌های جوان حمایت شوند.
وی در ادامه افزود: همچنین سالخوردگی جمعیت یک مجموعه پیچیده از چالش‌ها برای سیاستگذاران ایجاد می‌کند که نیازمند پاسخ‌های سیاستی و تدوین برنامه‌های اثربخش برای پاسخ و تعدیل آنهاست. در این بین بسته‌های سیاستی طراحی شده به منظور کاهش تاثیرات منفی، پتانسیلی هدفمند هستند و در عین حال از فرصت‌های ارائه شده توسط یک جمعیت سالمند و با تجربه استفاده می‌کنند.
صادقی به پاره‌ای از سیاست‌ها و برنامه‌های پیشنهادی در این زمینه اشاره کرد و اظهار داشت: آمادگی برای سالمندی، اصلاحات بازنشستگی و امنیت اجتماعی، سازگاری و نوآوری سیستم بهداشتی، استفاده از فناوری‌ها برای رفع نیازهای سالمندی، شمولیت و مشارکت اجتماعی، ذخیره مالی/ عاطفی و افزایش مشارکت اقتصادی و اشتغال زنان می‌تواند برای رفع چالش‌های این گروه از جمعیت موثر باشد.
وی در پایان یادآور شد: به سالمندی جمعیت باید نگاه سیستمی و پویا داشت نه به عنوان مقوله‌ای جدا و تک بعدی. اتخاذ سیاست‌های سالمندی با دید تک بعدی بدون توجه به پیچیدگی‌ها و روابط بین متغیرهای جمعیتی با بخش‌های اقتصاد، فرهنگ و محیط زیست و چشم پوشی از روابط متقابل بین عناصر و پویایی جمعیت نه تنها منجر به اتخاذ و اجرای سیاست‌های اثربخش نخواهد شد، بلکه فرصت‌ها را نیز از بین برده و موجب اتلاف سرمایه می‌شود. بنابراین برای طراحی سیاست‌های کارا و موفق در حوزه سالمندی باید نگاهی سیستمی و کل نگر به ابعاد مختلف آن داشت.

رفع مسائل سالمندان نیازمند شناخت دقیق مساله، علل، چالش‌ها و ظرفیت‌های آن است

   سید ضیا هاشمی معاون فرهنگی اجتماعی معاون اول رییس جمهور به مساله سالمندی چمعیت پرداخت وگفت: مساله سالمندی جمعیت دیگر یک پیش‌بینی نیست، بلکه یک واقعیت است و باید به سراغش رفت و چالش‌های این حوزه را رفع کرد. جامعه باید با جدیت بیشتر به سراغ این موضوع برود و آمادگی‌های لازم برای پیشگیری از چالش‌های آن ایجاد کند و مواجه خردمندانه‌ای با رشد سریع آن داشته باشد تا از پیامدهای آن جلوگیری شود. وی افزود: من همیشه به دانشجویان علوم اجتماعی و جامعه شناسی تاکید می‌کنم که باید در ابتدا بدانیم مساله ما چیست، عوامل و علل شکل‌گیری مساله چه هستند و بر اساس شناختی که بدست می‌آوریم بتوانیم راهکارهایی ارائه دهیم.
هاشمی توضیح داد: سالمندی ضمن دغدغه‌هایی که برای ما ایجاد می‌کند، پیام‌های زیبایی را نیز دارد. این نشان می‌دهد سطح بهداشت و تعذیه مان پیشرفت کرده است و در نتیجه آنها میانگین سنی جمعیت و امید به زندگی افزایش یافته است. در واقع سالمندی جمعیت معلول اتفاقات مثبتی است که در جامعه روی داده است. اما این اتفاقات مثبت اگر به درستی پیش بینی و یا مدیریت نشوند و مولفه‌های لازم دیگر نباشد، مانند آب ارزشمند حیاتی خواهد بود که اگر بستر مناسب برایش فراهم نشود موجب غرق شدن دیگران می‌شود.
معاون فرهنگی اجتماعی معاون اول رییس جمهور به چالش‌های سالمندی اشاره کرد و اظهار داشت: سالمندی در حوزه اقتصادی مسائل و مشکلاتی ایجاد خواهد کرد. میزان فعالیت در این دوره سنی کاهش و مصرف افزایش پیدا می‌کند و هزینه‌ها بیشتر خواهد بود و ما به طور بالقوه در معرض یک چالش قرار خواهیم گرفت. از نظر روانشناختی تنهایی و افسردگی آن هم در یک جامعه جمع‌گرا می‌تواند روی دهد.
وی در ادامه افزود: طبیعتا سالمندی جمعیت چه در حوزه درمان و پزشکی و چه در حوزه روانپزشکی و روانکاوی بار سنگین ایجاد خواهد کرد. اگر چه شاخص‌های پزشکی و درمانی ما در سطح جهانی بد نیست، اما این روند جمعیت سبب پاسخگو نبودن این امکانات می‌شود. خصوصاً اینکه در دوره سالمندی چالش‌های پزشکی و درمانی متفاوت است. بیماری‌هایی که سالمندان با آن مواجه هستند لزوماً آنهایی نیستند که جوانان مواجه هستند. در بخش نوع خدمات مورد نیاز نیز در حوزه بهداشت عمومی و اقتصاد نابرابری‌هایی ایجاد خواهد شد. با توجه به اینکه شکاف اقتصادی، شکاف شهری/ روستایی و حتی شکاف‌هایی فرهنگی و قومی داریم بنابراین در نتیجه این نابرابری، آسیب‌پذیری جمعیت بیشتر می‌شود. بنابراین نابرابری نه تنها در دسترسی به خدمات بلکه در نوع نگرش افراد و مواجهه آنها و مدیریت و مشارکت می‌تواند موثر باشد.
هاشمی تصریح کرد: با توجه به این چالش‌ها ما نیازمند سازوکارهایی هستیم تا بتوانیم از طرفیت‌های اجتماعی‌مان استفاده کنیم. با توجه به اینکه در حال حاضر جامعه ما یک جامعه جمع‌گرا است، در این جامعه پیران جزو محترمان هستند در خانواده یا گروه‌های کوچک و بزرگ و مهمانی‌ها و محیط‌های عمومی افرادی که سن بالاتر دارند از نظر ارزش‌های اجتماعی مورد احترام هستند. بنابراین وقتی این موضوعات را در نظر بگیریم می‌توانیم برنامه‌ها و سیاست‌هایمان را بهتر تنظیم کنیم.
معاون فرهنگی اجتماعی معاون اول رییس جمهور ادامه داد: مورد دیگر تنوع فرهنگی، طبیعی و اجتماعی است و این تنوع سبب می‌شود ما ظرفیت بیکرانی برای سیاستگذاری‌های اجتماعی داشته باشیم. وقتی تنوع طبیعی داریم یعنی امکانات ما برای برنامه ریزی در حوزه اوقات فراغت بیشتر می‌شود. ظرفیت‌های فرهنگی نیز به همین صورت است. ما برای شهرهای مختلف کانال‌های تلویزیونی مجزا داریم که می‌توانند سنت و فرهنگ خود را بازتولید و ارائه نمایند. شناخت این توانمندی‌ها و ظرفیت‌ها به ما کمک می‌کنند وقتی وارد مساله سالمندی و حل مشکلات آن می‌شویم، بتوانیم راهکارهای موثرتر ارائه نماییم. این ظرفیت‌ها می‌توانند برای ما الگویی متناسب با فرهنگ‌ها ایجاد نمایند که به صورت خلاقانه به سمت سیاست‌هایی برویم و راه حل‌های عالمانه‌ای ارائه دهیم که اینگونه به سالمندی نگاه شود که سالمند یک فرصت است و نه یک چالش. همچنین سیاست‌های اجتماعی که می‌توانند مشارکت اجتماعی و تعلق اجتماعی را تقویت نمایند و سیاست‌های اقتصادی که می‌توانند سبب شوند سالمندان کنش فعالانه داشته باشند، لازم است تدوین شوند.
هاشمی به راهکارهایی اشاره کرد و گفت: در حوزه بهداشتی و درمان افزایش پوشش بیمه، حمایت مالی از بیماران و ارتقای کیفیت زندگی سبب می‌شود سالمندی جمعیت مخاطره‌آمیز نباشد. در حوزه فرهنگی، تقویت شبکه‌های اجتماعی نه تنها کمک می‌کنند که سرمایه اجتماعی‌مان تقویت شود، بلکه شکل‌گیری تعاملات بین نسلی از طریق این شبکه‌ها سبب می‌شود هم انتقال فرهنگی صروت بگیرد و هم از سالمندان حمایت شود.
وی در پایان یادآور شد: علاوه بر این برتامه‌های تبادل تجربیات می‌تواند سودمند باشد از این نظر که فرصت‌های یادگیری و مشارکت اجتماعی را به همراه می‌آورند. ارتقای خدمات روانشناسی به منظور حمایت از سلامت روان و رفاه سالمندان، بازنگری سیستم بازنشستگی، تقویت برنامه‌های اجتماعی از طریق ایجاد برنامه‌های فعال برای مشارکت اجتماعی و تعامل بین نسل‌ها و حمایت از بحث سالمندی فعال نیز از دیگر راهکارهایی است که می‌تواند از مسائل و مشکلات سالمندی جمعیت بکاهد و بر فرصت‌های آن بیفزاید.