مهاجرتهای زیستمحیطی به زودی تغییرات نقشه جمعیتی کشور را تعیین خواهند کرد
به گزارش روابط عمومی موسسه تحقیقات جمعیت کشور، در دهههای اخیر، موج مهاجرتها چهرهی جمعیتی و جغرافیای ایران را تغییر داده است. در حالی که تصور عمومی بر این است که سیل مهاجرت از روستاها به کلانشهرها همچنان جریان اصلی جابهجایی جمعیت است، مطالعات جدید در مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور نشان میدهد که جنس این تحرکات تغییر کرده است. در همین راستا، گفتوگویی با دکتر ولیاله رستمعلی زاده، مدیر گروه مهاجرت و شهرنشینی و دانشیار جامعهشناسی توسعه روستایی داشتیم تا از زوایای پنهان این تغییرات جویا شویم.
سالانه یک میلیون نفر جابهجا می شوند
دکتر رستمعلیزاده با اشاره به آمار سرشماریهای سالهای ۱۳۵۵ تا ۱۳۹۵ گفت: «بررسی مدلهای مهاجرتی نشان میدهد که بهطور میانگین، سالانه حدود یک میلیون نفر در داخل مرزهای جغرافیایی ایران در حال جابهجایی هستند. این حجم از تحرک، نشاندهنده پویاییِ ناشی از عوامل اقتصادی و اجتماعی در سراسر کشور است.»
مهاجرت روستا به شهر کمتر شده است
رستمعلیزاده فرضیه افزایش مهاجرت روستا به شهر را رد کرد و در این باره توضیح داد: «هرچند مهاجرت از روستا به شهر همچنان وجود دارد، اما اهمیت و سهم آن از کل مهاجرتهای کشور، در دهههای اخیر روندی نزولی داشته است. در حالی که در سال ۱۳۵۵، حدود یکسوم مهاجرتها را جابهجاییهای روستا به شهر تشکیل میداد، اکنون این سهم به شدت کاهش یافته و جای خود را به مهاجرتهای شهر به شهر داده است.»
چرا روستاها دیگر مقصد مهاجرتی نیستند؟
دکتر رستمعلیزاده دلایل این تغییر الگوی مهاجرتی را در دو سطح تحلیل کرد و گفت: «در حال حاضر ترکیب جمعیتی کشورتغییر یافته است. بخش بزرگی از جمعیت روستایی که پتانسیل مهاجرت داشتند، پیشتر به شهرها کوچ کردهاند و اکنون تنها حدود ۲۵ درصد از جمعیت کشور در روستاها ساکن هستند. طبیعتاً وقتی مخرج کسر جمعیت روستایی کوچک میشود، اثرگذاری آن در آمارهای مهاجرتی نیز کاهش مییابد.»
دومین تحلیل او کاهش جمعیت جوان و فعال در روستاها است. به گفته او جمعیت روستایی ایران در حال رسیدن به نوعی ثبات است و روستاها ظرفیت جمعیت جوان خود را که قادر به مهاجرت و تحرکات جمعیتی باشد، تا اندازه زیادی از دست دادهاند.
مهاجرت از شهر کوچک به شهر بزرگ افزایش یافته است
این پژوهشگر با تأکید بر اینکه اکنون مهاجرت شهر به شهر در ایران غالب شده است، افزود: «امروزه شاهدیم که جریان اصلی مهاجرت به سمت شهرهای بزرگتر بوده و این حرکت اغلب از شهرهای کوچکتر هدایت میشود. همچنین، تبدیل بسیاری از نقاط روستایی به شهر در تقسیمات کشوری، باعث شده تا بخش بزرگی از جابهجاییها در آمار رسمی به عنوان مهاجرت شهر به شهر ثبت شود، در حالی که ماهیت زیرساختی آن مناطق، همچنان روستایی است.»
روستاها به سمت زنانه شدن میروند
دکتر رستمعلیزاده با تأکید بر اینکه مهاجرتهای داخلی عمدتاً جوانگزین هستند، توضیح داد: «وقتی نیروی جوان و کارآمد از روستا خارج میشود، ساختار جمعیتی روستا تغییر کرده و با پدیده سالمندی نیروی کار مواجه میشود. در کنار این موضوع، با مهاجرت عمدتاً مردان، شاهد فرآیند زنانه شدن محیط روستا هستیم؛ به این معنا که بار اصلی مدیریت زندگی، امور معیشتی و حتی فعالیتهای کشاورزی بر دوش زنان میافتد که این خود میتواند تحولی بنیادین در ساختار اجتماعی روستاها ایجاد کند.»
چرا سرمایهها در روستا نمیمانند؟
این پژوهشگر، خروج سرمایه را یکی از بزرگترین موانع توسعه روستایی دانست و افزود: «در مطالعاتی که برای تدوین سند توسعه مناطق مرزی روستایی کشور داشتم، به یافته قابل تأملی رسیدم؛ روستاییان حتی اگر قصدِ مهاجرت نداشته باشند، سرمایه اقتصادی خود را به شهر منتقل میکنند. دلیل این امر، درک عمومی از ارزش افزوده بالاتر در شهر است؛ فرد احساس میکند با خرید مسکن یا سرمایهگذاری در شهر، ارزش سرمایهاش بهتر حفظ میشود تا اینکه در روستا متمرکز شود.»
شهرگرایی زندگی جوانان روستایی را متحول ساخته
دکتر رستمعلیزاده با اشاره به تفاوت نگاه نسل جدید به زندگی مطلوب، ادامه داد: «امروزه جوانان روستایی دچار نوعی شهرگرایی شدهاند. در تفکر آنها، دسترسی به امکانات رفاهی، شغلی و تفریحی، تنها در بستر شهر تعریف میشود. وقتی آرزوهای جوانان با مشکلاتی مثل کمبود مدرسه، نبود امکانات درمانی و نبود شغل گره میخورد، روستاها بهتدریج رنگ و بوی زندگی و حس سرزندگی را از دست میدهند.»
وی در ادامه افزود: «تغییرات جمعیتی ناشی از مهاجرت، فقط یک آمار نیست؛ بلکه به معنای کاهش توان تولیدی در مناطق روستایی است. وقتی نیروی کار جوان و سرمایه از منطقه خارج میشود، عملاً چرخه توسعه در آن مناطق متوقف شده و روستاها با بحران سرزندگی و کاهش بهرهوری مواجه میشوند.»
مهاجرت زیست محیطی را جدی بگیریم
دکتر رستمعلیزاده با تأکید بر تغییر الگوی جابهجاییهای جمعیتی در ایران، اعلام کرد که در سالهای پیش رو، مهاجرتهای شهر به شهر و همچنین مهاجرتهای بینالمللی نقش پررنگتری ایفا خواهند کرد. او در عین حال، مهاجرتهای زیستمحیطی را پدیدهای جدی دانست که میتواند در آینده به یکی از عوامل اصلی تغییرات نقشه جمعیتی در کشور تبدیل شود.
سیاستگذاران برای توزیع متوازن جمعیت باید چه کنند؟
این پژوهشگر با اشاره به اولویتهای کلیدی برای مدیریت مناطق مرزی و روستایی، گفت: «باید اشتغال و درآمد را محور سیاستگذاریها قرار دهیم؛ چرا که نبود شغل، اصلیترین عامل تخلیهی این مناطق است.»
او پیشنهاد داد برای حفظ جمعیت و سرمایه در مناطق کمبرخوردار، باید جذابیتهای سرمایهگذاری محلی ایجاد شود. وی همچنین در این باره شرح داد: «میتوان با بستههایی نظیر معافیتهای مالیاتی و تعرفهای، یا ارائهی خدمات زیربنایی با نرخهای ترجیحی، سرمایهها را در این مناطق ماندگار کرد.»
راهکار کلیدی برای حل زیرساختها چیست؟
دکتر رستمعلیزاده «آمایش سرزمینی دقیق» و ایجاد «سلسلهمراتب خدماتی» را راهکاری کلیدی برای حل مشکلات زیرساختی میداند تا نیاز به مهاجرت از روی اجبار کاهش یابد. وی همچنین با تأکید بر اهمیت سرزندگی جمعیتی گفت: «وقتی جمعیت از حد خاصی کمتر شود، خدمات پایه نیز جمعآوری میشوند و عملاً ماندن برای مردم غیرممکن میشود.» او در پایان تأکید کرد که متأسفانه ظرفیتهای موجود در بسیاری از مناطق، به دلیل ضعف در اجرا و نبود بودجههای کافی، همچنان دستنخورده باقی مانده است.
آخرین اخبار
برگزاری نشست تخصصی «جنگ، تاب آوری و سلامت اجتماعی»
چرا دادههای ملی در بند ماندهاند؟
