چرا دادههای ملی در بند ماندهاند؟
به گزارش روابط عمومی مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور، خانم دکتر مهسا سعادتی و دکتر آرزو باقری، دو دانشیار عضو گروه روش های آماری و مدل سازی جمعیت، در گفتوگویی درباره تاریخچه شکلگیری و کارکردهای گروه روش های آماری و مدلسازی جمعیت، بر نیاز به کار تخصصی، مدلسازی و رویکرد تیمی در تحلیل مسائل جمعیتی تأکید کردند.
مطالعات جمعیتی مدلمحور شد
در این گفتوگو، دکتر باقری با اشاره به روند شکلگیری این گروه در سال ۱۳۹۳ اظهار کرد: «در آن مقطع، با توجه به جذب هیأت علمی متخصص و فراهم شدن ظرفیت نیروی انسانی، این امکان وجود داشت که یک گروه تخصصی در حوزه آمار شکل بگیرد. پس از انجام مطالعه با مؤسسات مشابه در جهان و بررسی اسناد راهبردی، در نهایت گروه روش های آماری و مدلسازی جمعیت با این نگاه ایجاد شد که مطالعات جمعیتی به سمت تحلیلهای عمیقتر و مدلمحور حرکت کند.»
دکتر سعادتی نیز در ادامه با تأیید این رویکرد، گفت: «در ابتدا این نگاه وجود داشت که یک تیم آماری میتواند صرفاً در کنار سایر گروهها و برای برخی کارهای محدود فعالیت کند، اما در ادامه مشخص شد که بسیاری از روشهای نوین، نیازمند زمان، تخصص و کار متمرکز هستند. گاهی برای فهم و پیادهسازی یک روش آماری، باید ماهها و حتی سالها وقت گذاشت.»
وی تصریح کرد: «کارهای تخصصی در حوزه جمعیت با فعالیتهای معمول پژوهشی تفاوت دارد. در برخی طرحها، انتخاب روش تحلیل میتواند نتایج را بهطور جدی تغییر دهد؛ به همین دلیل، وجود یک گروه تخصصی در حوزه آمار و مدلسازی جمعیت، برای دستیابی به نتایج دقیق و قابل اتکا ضروری است.»
این دو پژوهشگر تأکید کردند که گروه روش های آماری و مدلسازی جمعیت، با تکیه بر دانش تخصصی و رویکردی علمی، نقش مهمی در ارتقای کیفیت تحلیلهای جمعیتی و کمک به سیاستگذاری مبتنی بر شواهد ایفا میکند.
دکتر سعادتی با اشاره به اشتراک مسیر حرفهای خود با دکتر باقری و بیان اینکه پیش از ورود به مؤسسه با حوزههای دادهای متنوعی کار کردهاند، توضیح داد: «قبلاً روی دادههای موضوعات مختلف مدلسازی میکردیم؛ از دادههای محیط زیست گرفته تا حوزههای کسبوکار. اما از سال ۱۳۹۳ به بعد تقریباً غیر از دادههای جمعیتی، هیچ داده دیگری را کار نکردیم. هر چه بوده، در حوزه مرتبط با جمعیت و جامعه بوده است.»
دکتر سعادتی نیز با اشاره به ماهیت میانرشتهای آمار گفت: «طبیعی است که در کار با دانشجویان، بر اساس حوزه تخصصی آنها مسیرها متفاوت میشود؛ ممکن است با دانشجویان مدیریت کار کنیم یا با دانشجویان پزشکی. چون رشته ما با حوزههای مختلف در ارتباط است و انشعابات زیادی دارد.» وی در عین حال تأکید کرد: «اما اگر بخواهیم مشخصاً درباره مؤسسه صحبت کنیم، خروجی تمام طرحهای ما روی دادههای جمعیتی متمرکز بوده و تمرکز ما همینجاست.»
همافزایی میانرشتهای کیفیت پژوهش را ارتقا میدهد
دکتر باقری با نقد فرهنگ تکنویسی در علوم انسانی گفت: «ما در مؤسسه بهدنبال ایجاد یک اجماع فکری هستیم. برخلاف بسیاری از رشتهها که پژوهشگر ترجیح میدهد بهتنهایی مقاله بنویسد، من معتقدم محصول علمی باکیفیت حاصل همافزایی متخصصان رشتههای مختلف است.»
او با مقایسهی دنیای پزشکی با علوم انسانی، افزود: «در مقالات پزشکی شاهد حضور دهها متخصص هستیم که هر کدام بخشی از پازل (از آزمایشگاه تا تحلیل نهایی) را تکمیل میکنند. در علوم انسانی هم باید همینطور باشد؛ جامعهشناس، جمعیت شناس و آمارشناس باید در کنار هم قرار بگیرند تا یک محصول علمی تمامعیار تولید شود. اینکه یک نفر بخواهد تمام مسیر را تنهایی طی کند، شاید مهارتش را داشته باشد، اما خروجی کار به جذابیت و دقت یک تیم تخصصی نخواهد بود.»
دکتر باقری در پاسخ به پرسش درباره تحلیل آماری موضوع طلاق، به یک حفرهی اساسی در نظام پژوهشی اشاره کرد: «دادههای طلاق، ازدواج و فرزندآوری در دسترس هستند و ما از سال ۱۴۰۰ بهطور جدی روی آنها کار کردهایم. اما مشکل اینجاست که ما در جمعآوری دادهها با معضل مقطعی بودن مواجه هستیم.»
وی توضیح داد: «ما پرسشنامههای بسیار دقیق و باکیفیتی داریم که یکبار اجرا میشوند و دیگر تکرار نمیشوند. این در حالی است که ما زمانی میتوانیم از تغییرات جمعیتی و تحولات اجتماعی حرف بزنیم که دادهها را در یک مسیر پیوسته و تکرارپذیر رصد کنیم. وقتی داده در یک موج متوقف میشود، قدرت تحلیل ما برای بررسی روندها و تغییرات آینده به شدت کاهش مییابد.»
این پژوهشگر تأکید کرد که دنیا بهسمت تولید علم تیمی حرکت کرده است و این رویکرد دیر یا زود باید در فضای علمی کشور نهادینه شود: «اگر نسل ما نتواند این تفکر را عوض کند، حتماً نسل بعدی باید به این اجماع برسد که علم در اتاقهای دربسته و انفرادی اختراع نمیشود؛ علم با ترکیب تخصصهای گوناگون در یک تیم حرفهای است که جان میگیرد و تأثیرگذار میشود.»
دکتر سعادتی با بیان اینکه در سالهای اخیر طرحهای ملی متعددی در کشور اجرا شده، گفت: «دادهها جمعآوری میشود، اما در بسیاری از موارد دسترسی مؤثر به آنها وجود ندارد. در همین دو سال اخیر، دستکم سه طرح ملی انجام شده که تا جایی که ما اطلاع داریم، امکان دسترسی پژوهشی به دادههای آنها فراهم نبوده است.»
وی افزود: «این یکی از دغدغههای همیشگی ما بوده است؛ داده با صرف هزینه، زمان و دشواری فراوان جمعآوری میشود، اما در نهایت در اختیار گروهی قرار میگیرد که یا تخصص لازم برای تحلیل عمیق آن را ندارند یا استفاده از آن به چند گزارش محدود ختم میشود.»
روشهای نامناسب میتوانست خطاهای تحلیلی ایجاد کند
دکتر سعادتی با تأکید بر لزوم شکلگیری کار تیمی میان دستگاههای گردآورنده داده و مراکز پژوهشی اظهار کرد: «ما همیشه گفتهایم نهادی که داده را جمع کرده، بهطور طبیعی اشراف کاملی به اهداف، ساختار پرسشنامه و کیفیت دادهها دارد؛ بنابراین بهترین حالت این است که همان گروه در کنار پژوهشگران تحلیلگر بنشیند و بهعنوان بخشی از تیم پژوهش حضور داشته باشد. اما متأسفانه چون اساساً رویکرد کار تیمی هنوز به اندازه کافی جا نیفتاده، این اتفاق کمتر رخ میدهد.»
دکتر سعادتی ادامه داد: «وقتی در یک مؤسسه پژوهشی دولتی فعالیت میکنیم، موضوع فقط کار یک یا دو عضو هیأت علمی نیست؛ بحث، منفعت عام و ملی است. همانطور که مرکز آمار ایران، سازمان ثبت احوال، وزارت بهداشت و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی دادههای ملی تولید میکنند، ما هم در حال انجام کاری با ماهیت ملی هستیم و طبیعی است که باید این همکاری در قالب یک تیم مشترک شکل بگیرد تا بتوان داده را تحلیل، بررسی و درباره آن تبادل نظر کرد.»
با این حال، دکتر سعادتی تأکید کرد که مسئله فقط تعدد پژوهشها نیست، بلکه نوع مواجهه با پرسش پژوهشی و روش تحلیل نیز اهمیت دارد. وی دراین باره افزود: «یکی از کارهایی که ما انجام دادیم، شناسایی همین خلأها بود. مثلاً ممکن است موضوع طلاق بارها از منظر جامعهشناسی یا جمعیتشناسی بررسی شده باشد، اما در برخی موارد، علل آن بهصورت دقیق و در کنار هم با روش درست تحلیل نشده است. یا درباره فاصله ازدواج تا فرزندآوری و فواصل فرزندآوری کارهایی انجام شده، اما گاهی از روشهایی استفاده شده که ممکن است خطاهایی در تحلیل ایجاد کند.»
وی با اشاره به رویکرد پژوهشی خود و همکارانش افزود: «تمرکز ما در طرحهایی که انجام دادهایم، بیشتر بر خلأهای روشی بوده است. یعنی صرفاً به این دلیل سراغ یک موضوع نرفتیم که موضوع مهمی است، بلکه دیدیم در یک مسئله مشخص، روش مناسب بهکار نرفته یا نیاز به بازنگری تحلیلی وجود دارد؛ بعد دقیقاً وارد همان نقطه شدهایم.»
دکتر سعادتی تصریح کرد: «ممکن بود بهسادگی سراغ روشهای جدید شبیهسازی یا تکنیکهای تازه برویم و فقط از منظر نو بودن روش روی آنها کار کنیم، اما رویکرد ما این نبوده است. ما ابتدا مسئله و خلأ را شناسایی کردهایم و بعد به سراغ روشی رفتهایم که بتواند آن مشکل را بهدرستی برطرف کند و نتیجهای دقیقتر و معتبرتر به دست دهد.»
ضعف در فرهنگ کار گروهی، مانع پیشرفت علمی است
دکتر باقری با بیان اینکه پژوهشگر داده میتواند درباره مسائل و خلأهای مرتبط با داده سخن بگوید، اظهار کرد: «ما در حوزهای که تخصص داریم میتوانیم درباره کمبودها و مشکلات داده حرف بزنیم و حتی پیشنهادهای مشخص برای ساماندهی داده ارائه کنیم؛ اما سیاستگذاری کلان، موضوعی است که به تخصصهای دیگری مربوط میشود.»
وی افزود: «اگر هر فرد فقط در چارچوب تخصص خودش صحبت کند، اتفاقاً کشور میتواند موفقتر عمل کند. مشکل اینجاست که گاهی از کسی انتظار میرود نقش آچار فرانسه را بازی کند، در حالی که هر متخصص فقط برای باز کردن یک مهره خاص مهارت دارد و قرار نیست همه ابزارها را همزمان داشته باشد.»
این پژوهشگر با اشاره به نمونههایی از خلأهای موجود در نظام داده کشور گفت: «اگر درباره داده صحبت کنیم، میتوانم پیشنهادهای روشن بدهم؛ مثلاً اینکه بهجای اختراع دوباره پرسشنامه، موج دوم برخی پیمایشها اجرا شود تا تغییرات در یک بازه چندساله قابل بررسی باشد. یا اینکه دادهها بهصورت طولی جمعآوری شوند، نه فقط مقطعی.»
او ادامه داد: «یکی از کارهای ضروری این است که قانون یا سازوکاری ایجاد شود تا دادههای جمعآوریشده با بودجه عمومی، بعد از مدت مشخص در یک پایگاه داده ملی قرار بگیرند و در اختیار پژوهشگران قرار بگیرند. در بسیاری از کشورها، مثل آلمان، دسترسی به داده برای پژوهشگر و دانشجوی دکترا یک مسئله حلشده است، اما ما هنوز با این چالش مواجهیم که دادهها در اختیار یک گروه محدود باقی میماند.»
دکتر باقری در حوزه سیاستگذاری تأکید کرد: « اگر قرار باشد درباره سیاستگذاری کلی یا خارج از حوزه تخصصیام صحبت کنم، طبیعتاً آن از من خواسته نمیشود و نباید هم خواسته شود. همانطور که اگر من در مدلسازی خطایی کنم، متخصص دیگر باید آن را تذکر دهد.»
وی در بخش دیگری از سخنان خود، این مسئله را فراتر از حوزه جمعیت دانست و گفت: «این خلأ فقط مربوط به جمعیتشناسی نیست، در همه حوزههای پژوهشی وجود دارد. بخشی از این مشکل به ضعف در فرهنگ کار گروهی برمیگردد؛ فرهنگی که باید از خانواده شروع شود و به جامعه و محیط کار برسد.»
دکتر باقری افزود: «کار گروهی یعنی یاد بگیریم نقد بشنویم، از تخصص دیگران استفاده کنیم و بپذیریم که یک نفر بهتنهایی نمیتواند محصول علمی کامل تولید کند. اگر این نگاه جا بیفتد، هم کیفیت پژوهشها بالاتر میرود و هم بسیاری از کارها که امروز خاک میخورند، به نتیجه میرسند.»
آخرین اخبار
برگزاری نشست تخصصی «جنگ، تاب آوری و سلامت اجتماعی»
چرا دادههای ملی در بند ماندهاند؟
