آموزش‌های حین ازدواج زیر ذره‌بین پژوهش؛ از سیاست‌گذاری تا کارآمدی

   در نشست علمی ـ تخصصی «مشاوره، آموزش و الگوهای موفق در تسهیل ازدواج»، که توسط موسسه تحقیقات جمعیت کشور با همکاری کمیته زنان و خانواده مجمع تشخیص مصلحت نظام برگزار شد، دکتر محمدجواد چیت‌ساز، مدیر گروه جامعه‌شناسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی، به تشریح نتایج یک پژوهش در حوزه سنجش اثربخشی برنامه‌های آموزشی پیش از ازدواج پرداخت و بر لزوم بازنگری کیفی این آموزش‌ها تأکید کرد.
وی با اشاره به جایگاه خانواده در نظام حقوقی و سیاست‌گذاری کشور گفت: پس از پیروزی انقلاب اسلامی، خانواده به‌عنوان کانون اصلی رشد و تعالی جامعه در کانون توجه قرار گرفت؛ به‌گونه‌ای که بر اساس اصول قانون اساسی، خانواده نهادی بنیادین و مقدس شمرده شده و همه قوانین، مقررات، برنامه‌ها و سیاست‌ها باید در راستای تسهیل تشکیل خانواده، پاسداری از قداست آن و تحکیم بنیان خانواده بر پایه حقوق و اخلاق اسلامی تدوین و اجرا شوند. این رویکرد در اسناد بالادستی و سیاست‌های کلان کشور نیز به‌طور مکرر مورد تأکید قرار گرفته است.
دکتر چیت‌ساز با بیان اینکه در چند دهه اخیر خانواده ایرانی با چالش‌های متعددی مواجه شده است، افزود: یکی از مهم‌ترین این چالش‌ها، افزایش طلاق به‌ویژه در پنج سال نخست زندگی مشترک است. در پاسخ به این مسئله، برنامه‌های مختلفی برای کاهش طلاق طراحی و اجرا شده که از جمله مهم‌ترین آن‌ها برنامه ملی کنترل و پایش طلاق است. این برنامه در هفت محور شامل آموزش، مشاوره، حمایت اجتماعی، ترویج و فرهنگ‌سازی، باروری، سلامت و برنامه‌وبودجه به تصویب رسیده است.
وی در ادامه با تمرکز بر محور آموزش اظهار کرد: یکی از گروه‌های هدف اصلی در این محور، زوجین در آستانه ازدواج هستند. سابقه قانونی آموزش‌های حین ازدواج به مصوبه «تنظیم خانواده و جمعیت» در سال ۱۳۷۲ بازمی‌گردد؛ زمانی که وزارت بهداشت برای زوجینی که جهت انجام آزمایش‌های پیش از ازدواج مراجعه می‌کردند، کلاس‌های آموزشی با محور سلامت جنسی و کنترل جمعیت، به‌ویژه در حوزه پیشگیری از بارداری، برگزار می‌کرد.
به گفته مدیر گروه جامعه‌شناسی پژوهشگاه علوم انسانی، قوانین و سیاست‌های بعدی نیز بر اهمیت آموزش‌های ازدواج تأکید داشته‌اند؛ از جمله قانون تسهیل ازدواج جوانان که آموزش‌های مرتبط با ازدواج را مورد توجه قرار می‌دهد و همچنین سیاست‌های کلی جمعیت که بر آموزش‌های پیش، حین و پس از ازدواج تأکید دارند.
دکتر چیت‌ساز با اشاره به تحولات نهادی در این حوزه افزود: در سال ۱۳۹۴ و در پی فرمایشات مقام معظم رهبری، کارگروه ملی کنترل و کاهش طلاق ذیل شورای اجتماعی و فرهنگی زنان (وابسته به شورای عالی انقلاب فرهنگی) تشکیل شد که یکی از برنامه‌های مهم آن، پیگیری و توسعه آموزش‌های حین ازدواج بود. در این بازنگری، مدت زمان آموزش‌ها از ۲ به ۶ ساعت افزایش یافت و علاوه بر سلامت جنسی، سلامت جسمی نیز به محتوای آموزشی افزوده شد.
وی ادامه داد: پس از سال ۱۴۰۰ و با تصویب قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، محتوای این آموزش‌ها توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی تعیین و اجرای آن به وزارت بهداشت سپرده شد؛ همچنین تأیید مربیان این دوره‌ها بر عهده نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری قرار گرفت. در آخرین تحول قانونی نیز، در قانون برنامه هفتم پیشرفت، آموزش‌های پیش از ازدواج به‌عنوان یکی از تکالیف وزارت کشور و ذیل کارگروه کنترل طلاق تعریف شده است.
این پژوهشگر با تأکید بر اهمیت ارزیابی برنامه‌ها تصریح کرد: طراحی و استقرار نظام پایش و ارزیابی یکی از نیازهای ضروری هر سازمان است؛ چراکه میزان دستیابی به اهداف را مشخص کرده و اطلاعات لازم برای تصمیم‌گیری آگاهانه را در اختیار سیاست‌گذاران قرار می‌دهد. بر همین اساس، سنجش اثربخشی آموزش‌های پیش از ازدواج در دستور کار قرار گرفت و این پژوهش با همین هدف انجام شد.
وی هدف کلی مطالعه انجام شده را بررسی تأثیر آموزش‌های پیش از ازدواج بر استحکام روابط درون‌خانوادگی عنوان کرد و گفت: در این پژوهش، هم اثرگذاری آموزش‌ها بر گروه هدف و هم نیازهای آموزشی زوجین مورد سنجش قرار گرفت. پس از بررسی روش‌های مختلف ارزیابی، از جمله روش‌های مبتنی بر هدف، فرایند و رضایت ذی‌نفعان، در نهایت یک مدل تلفیقی با غلبه رویکرد هدف‌محور انتخاب شد که تحقق اهداف آموزشی را پیش و پس از برگزاری دوره‌ها مورد بررسی قرار می‌دهد.
دکتر چیت‌ساز با اشاره به شرایط اجرای پژوهش خاطرنشان کرد: این مطالعه در دوران شیوع کرونا انجام شد و محدودیت شدید دسترسی به جامعه آماری، یکی از چالش‌های اصلی پژوهش به شمار می‌رفت. با این حال، نتایج به‌دست‌آمده نشان داد که اکثریت شرکت‌کنندگان، کیفیت و کارآمدی دوره‌ها را در سطح متوسط و متوسط رو به بالا و در برخی موارد متوسط رو به پایین ارزیابی کرده‌اند.
وی افزود: در ارزیابی بلندمدت، موفقیت دوره‌ها در افزایش انعطاف‌پذیری و تاب‌آوری زوجین در مواجهه با شرایط سخت زندگی مورد سنجش قرار گرفت که بخش قابل توجهی از افراد، کارآمدی بالای دوره‌ها در این زمینه را تأیید کرده‌اند.
مدیر گروه جامعه‌شناسی پژوهشگاه علوم انسانی در بخش دیگری از سخنان خود به چالش‌های محتوایی این آموزش‌ها اشاره کرد و گفت: این پژوهش بر روی زوجینی انجام شد که دو تا سه سال از ازدواج آن‌ها گذشته بود و نتایج نشان داد که اگرچه دوره‌ها در نهایت به افزایش آگاهی زوجین منجر شده و از این جهت کارآمد بوده‌اند، اما تأکید اصلی آموزش‌ها همچنان بر افزایش آگاهی است؛ در حالی که مسئله اصلی در حوزه ازدواج، کمبود مهارت‌های رفتاری و ارتباطی است.
وی ادامه داد: بسیاری از محتوای آموزشی این دوره‌ها در فضای مجازی وجود دارد، اما این محتواها پراکنده‌اند و نسخه‌ای منسجم، پالایش‌شده و مورد تأیید رسمی در دسترس نیست. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تحقق اهداف این دوره‌ها ارتباط مستقیمی با کیفیت برگزاری آموزش‌ها دارد و این عامل، نقشی بسیار تعیین‌کننده ایفا می‌کند.
دکتر چیت‌ساز در پایان به برخی ملاحظات اجرایی اشاره کرد و گفت: زمان برگزاری این کلاس‌ها نیز یکی از چالش‌هاست؛ چراکه زوجین معمولاً با استرس‌های فراوان وارد این دوره‌ها می‌شوند و همین موضوع از اثربخشی آموزش‌ها می‌کاهد. به نظر می‌رسد انتقال این آموزش‌ها به زمان مناسب‌تر می‌تواند اثربخشی آن‌ها را افزایش دهد. همچنین نتایج نشان می‌دهد زوجینی با سطح تحصیلات بالاتر رضایت کمتری از این دوره‌ها دارند که این مسئله ضرورت تنوع‌بخشی به محتوا و شیوه‌های آموزشی را بیش از پیش برجسته می‌کند.