آموزش ازدواج زیر ذره‌بین وزارت ورزش و جوانان

   در نشست علمی و تخصصی «مشاوره، آموزش و الگوهای موفق در تسهیل ازدواج»، که توسط موسسه تحقیقات جمعیت کشور با همکاری کمیته زنان و خانواده مجمع تشخیص مصلحت نظام برگزار شد، دکتر بهمن عبدی، مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و توسعه اجتماعی وزارت ورزش و جوانان، با تشریح سیاست‌ها، عملکردها و چالش‌های آموزش‌های ازدواج، بر ضرورت بازنگری جدّی در محتوای آموزش‌های پیش از ازدواج و پرهیز از پیچیده‌سازی این امر اجتماعی تأکید کرد.
وی در ابتدای سخنان خود با قدردانی از برگزارکنندگان و حاضران در نشست، اظهار کرد: یکی از موضوعات مهم و مأموریت‌های اصلی وزارت ورزش و جوانان، آموزش‌های ازدواج است. بر اساس بخشنامه هیئت وزیران در سال ۱۳۹۷ که توسط معاون وقت رئیس‌جمهور ابلاغ شد، آموزش‌های ازدواج به‌طور مشخص به سه بخش پیش از ازدواج، حین ازدواج و پس از ازدواج تقسیم شد. طبق این آیین‌نامه، آموزش‌های پیش و پس از ازدواج برای غیر دانشجویان به وزارت ورزش و جوانان و آموزش‌های حین ازدواج به وزارت بهداشت واگذار شد.
دکتر عبدی با اشاره به تحولات قانونی بعدی افزود: در قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت که در سال ۱۴۰۰ تصویب شد، چارچوب و محتوای آموزش‌های حین ازدواج مشخص شد و وزارت بهداشت مکلف گردید ۶ ساعت آموزش رایگان را در سه محور «افزایش مهارت‌های زندگی»، «مهارت‌های جنسی و ارتباطی» و «افزایش آگاهی حقوقی زوجین» ارائه دهد. با این حال، درباره کیفیت اجرای این آموزش‌ها و کفایت این زمان برای پوشش چنین موضوعات مهمی، همچنان بحث‌ها و تردیدهای جدی وجود دارد؛ به‌ویژه آنکه در عمل، برخی از این آموزش‌ها به شکل زمان­های کوتاه و محدود با حضور مربیان بهداشت برگزار می‌شود.
مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و توسعه اجتماعی وزارت ورزش و جوانان با اشاره به وظایف این وزارتخانه گفت: ما بر اساس تکالیف ابلاغی هیئت وزیران و با تفکیک روشن وظایف دستگاه‌ها، آموزش‌های پیش از ازدواج را در قالب کارگاه‌های تخصصی آموزش ازدواج و خانواده به شهروندان ارائه می‌دهیم. برای ساماندهی نوع، کیفیت و محتوای این آموزش‌ها، تصمیم گرفتیم دبیرخانه ملی آموزش‌های ازدواج و خانواده را ایجاد کنیم.
وی با ارائه آماری از فعالیت‌ها تصریح کرد: در سال گذشته، با صرف اعتباری بالغ بر ۷۰ میلیارد تومان، حدود ۱۲ هزار کارگاه آموزشی تخصصی برگزار شد که بیش از ۵۰۴ هزار نفر در آن‌ها شرکت کردند. همچنین در سال جاری تاکنون، حدود ۸۴۰۰ کارگاه آموزشی برای نزدیک به ۳۵۰ هزار نفر برگزار شده است.
دکتر عبدی با تأکید بر آسیب‌شناسی این برنامه‌ها گفت: مسئله اصلی ما امروز محتوای آموزش‌های پیش از ازدواج است. این سؤال جدی مطرح است که در این دوره‌ها دقیقاً چه موضوعاتی باید آموزش داده شود. تجربه شخصی من در این حوزه نشان می‌دهد که ما گاه ناخواسته، از طریق این آموزش‌ها، امر ازدواج را پیچیده‌تر کرده‌ایم. در کنار صنعت مراسم ازدواج و رسانه‌های مرتبط با آن، عملاً نوعی «صنعت آموزش ازدواج» نیز شکل گرفته که به‌جای تسهیل، در برخی موارد به مانع ذهنی برای جوانان تبدیل شده است.
وی افزود: بسیاری از این آموزش‌ها بر سطح خرد و قابلیت‌های فردی تمرکز دارند و تصویری از یک فرد ایده‌آل و کامل برای ازدواج ترسیم می‌کنند؛ فردی که باید به ده‌ها مهارت و ویژگی ممتاز مجهز باشد تا شایستگی ازدواج پیدا کند. این رویکرد، به‌جای تسهیل ازدواج، موجب ایجاد انتظارات غیرواقعی و موانع ذهنی در مسیر ازدواج جوانان می‌شود. از همین رو، ما در این زمینه به کمک جامعه علمی و پژوهشی نیاز داریم.
مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و توسعه اجتماعی وزارت ورزش و جوانان ادامه داد: ما در وزارتخانه یک بسته سیاستی اولیه تدوین کرده‌ایم و تلاش کرده‌ایم از تمرکز صرف بر مسائل فردی به سمت توسعه فردی و آگاهی‌بخشی نسبت به مخاطرات و آسیب‌های پس از ازدواج نیز حرکت کنیم. اما پرسش اساسی این است که آیا می‌توان یک محتوای استاندارد ملی برای آموزش‌های پیش از ازدواج تدوین کرد؟ آیا چنین محتوایی در دسترس است؟ و اگر قرار است تدوین شود، باید شامل چه محورها و موضوعاتی باشد؟
وی با اشاره به تحولات نگرشی در جامعه گفت: بر اساس بررسی‌ها، خود مفهوم ازدواج نیز با چالش مواجه شده و تغییر رویکرد معناداری در نگاه جوانان به ازدواج شکل گرفته است. ازدواج از یک امر طبیعی، ضروری و دارای کارکرد اجتماعی و هنجاری، به یک انتخاب شخصی تبدیل شده است. در همین راستا، مرکز افکارسنجی وزارت ورزش و جوانان در پی طراحی یک پروژه افکارسنجی با تمرکز بر این موضوع است.
دکتر عبدی یکی دیگر از چالش‌های نوپدید را ابهام در هویت جنسی و تکثر هویت فردی در میان برخی جوانان عنوان کرد و گفت: این مسئله، فرآیند ازدواج را با چالش‌های جدیدی مواجه کرده و بروز رفتارهای نامتعارف جنسی به یکی از دغدغه‌های مشاوران مراکز ازدواج تبدیل شده است. این پرسش مطرح است که آیا پرداختن به چنین موضوعاتی در آموزش‌های پیش از ازدواج ضروری است یا خیر؛ موضوعی که نیازمند پژوهش علمی دقیق است.
وی با اشاره به نقش وزارت ورزش و جوانان در ساماندهی مراکز مشاوره اظهار کرد: طبق آیین‌نامه جدید، وزارت ورزش و جوانان به‌عنوان متولی صدور مجوز مراکز تخصصی مشاوره ازدواج و خانواده معرفی شده و در حال حاضر حدود ۱۷۰۰ مرکز تخصصی مشاوره ازدواج در کشور فعال هستند. در نه ماهه سال جاری، حدود ۵۴۵ هزار نفر به این مراکز مراجعه کرده‌اند که ۲۲ درصد آن‌ها مربوط به مشاوره پیش از ازدواج بوده است.
دکتر عبدی ادامه داد: هرچند در حوزه اختلالات روانی، پروتکل‌های درمانی و مداخلاتی استاندارد وجود دارد و در مشاوره پیش از ازدواج نیز از چارچوب‌ها و آزمون‌های مشخصی استفاده می‌شود، اما این پرسش جدی مطرح است که این آزمون‌ها تا چه حد به شناخت واقعی و عمیق طرفین از یکدیگرکمک می‌کنند؟
وی با اشاره به پژوهش مرکز پژوهش‌های مجلس در سال ۱۴۰۴ گفت: در این پژوهش که با تمرکز بر آموزش‌های حین ازدواج انجام شده، به‌صراحت اعلام شده است که این دوره‌ها از ضعف برنامه‌ریزی در تدوین محتوای کارآمد رنج می‌برند و اهداف، محتوا و تناسب آن‌ها با ساختارهای فرهنگی و اقتضائات شخصیتی، اجتماعی و تحصیلی مخاطبان دچار چالش است. همچنین در حوزه مربیان و ساختار اجرایی نیز ضعف‌هایی وجود دارد که در آموزش‌های ما نیز قابل مشاهده است.
مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و توسعه اجتماعی وزارت ورزش و جوانان در بخش دیگری از سخنان خود به تجمل‌گرایی در ازدواج پرداخت و گفت: در سال ۱۴۰۳ تعداد ازدواج‌ها به حدود ۴۹۸ هزار فقره کاهش یافته است؛ در حالی که این عدد در سال ۱۴۰۱ نزدیک به ۶۰۰ هزار فقره بود. به نظر می‌رسد بتوان این روند را با افزایش تورم، رشد هزینه‌های ازدواج و تحولات اقتصادی کشور مقایسه و تحلیل کرد.
وی افزود: امروزه با شکل‌گیری صنعت ازدواج، نوعی مناسک اسراف‌کارانه توسط برخی مشاوران، پیمانکاران و فعالان مراسم ازدواج ایجاد شده است. ارائه تصاویر رویایی، تجملاتی و غیرواقعی از ازدواج در رسانه‌ها، این آیین اجتماعی و مذهبی را به یک فعالیت اقتصادی و کالایی تبدیل کرده است. ازدواج از ماهیت کارکردی خود فاصله گرفته و به یک «رویداد» پرهزینه بدل شده؛ رویدادی که پیامدهای آن نادیده گرفته می‌شود و گاه به ابزاری برای تمایز اجتماعی تبدیل می‌گردد.
دکتر عبدی با اشاره به اقدامات حمایتی وزارت ورزش و جوانان گفت: در کنار این چالش‌ها، ما برای کاهش هزینه‌های ازدواج با بیش از ۵۴۰۰ مرکز و صنف خدماتی تفاهم‌نامه امضا کرده‌ایم که خدمات خود را با تخفیف تا ۵۰ درصد به زوجین ارائه می‌دهند.
وی در پایان تأکید کرد: لازم است بررسی کنیم زوجینی که بسیاری از این فرایندها و هزینه‌های تحمیلی را حذف کرده‌اند، چه درصدی را تشکیل می‌دهند و این حذف چه تأثیری بر پایداری ازدواج داشته است. رسانه‌ها، به‌ویژه در فضای مجازی، نقش مهمی در بازتولید صنعت ازدواج دارند و نمایش افراطی مراسم‌ها می‌تواند به کاهش تمایل به ازدواج منجر شود. شواهد نشان می‌دهد در مناطقی که هزینه‌های ازدواج کمتر است، تعداد ازدواج‌ها بیشتر است. این مسائل ضرورت بازاندیشی در نگاه فرهنگی، رسانه‌ای و سیاستی به ازدواج را بیش از پیش آشکار می‌سازد.