دکتر سلیمی: تقویب تاب آوری خانواده بهترین استراتژی برای عبور از شرایط بحران است
به گزارش روابط عمومی مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور، در نشست تخصصی «جنگ، خانواده و تابآوری» که روز ۲۹ اردیبهشتماه با همکاری انجمن جمعیتشناسی ایران و به دبیری دکتر فاطمه ترابی برگزار شد، دکتر مینو سلیمی، استادیار مردمشناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، به تبیین رویکرد انسانشناسی جنگ و نقش خانواده در شکلگیری تابآوری اجتماعی پرداخت.
جنگ؛ وضعیتی ماندگار در زیست اجتماعی
دکتر سلیمی با اشاره به سابقه پژوهشی خود در حوزه انسانشناسی جنگ اظهار داشت: «در انسانشناسی، جنگ صرفاً یک رویداد با تاریخ آغاز و پایان مشخص نیست؛ بلکه وضعیتی است که از لحظه وقوع، در حافظه، فرهنگ و زیست روزمره جامعه ماندگار میشود».
وی با اشاره به مطالعات میدانی خود در شهرهای مرزی قصرشیرین، سرپل ذهاب و گیلانغرب و بررسی تجربه زیسته ساکنان این مناطق، تصریح کرد: پیامدهای جنگ سالها پس از پایان رسمی آن همچنان در زندگی افراد، ساختار اجتماعی و روایتهای روزمره حضور دارد.
سه محور اصلی انسانشناسی جنگ
به گفته این پژوهشگر مردمشناسی، انسانشناسی جنگ معمولاً بر سه حوزه اصلی تمرکز دارد؛ نخست اقتصاد سیاسی جنگ و پیامدهای آن در بازتوزیع منابع و شکلگیری بازارهای غیررسمی، دوم تجربه زیسته انسانها و نحوه شکلگیری سازوکارهای بقا و تابآوری در زندگی روزمره، و سوم حافظه و تروما که به چگونگی ماندگاری جنگ در بدن، روایتها و حافظه جمعی جامعه میپردازد.
وی تأکید کرد که جامعهای که جنگ را تجربه میکند، سالها با بازتولید خاطره و آسیبهای روانی آن درگیر خواهد بود و این امر میتواند به انتقال تروما به نسلهای بعدی منجر شود.
خانواده کانون بازسازی معنا در دل بحران است
دکتر سلیمی با تأکید بر اینکه خانواده صرفاً یک نهاد زیستی یا حقوقی نیست، اظهار داشت: «خانواده یک جهان فرهنگی است؛ جایی که هویت، آیینها، خاطرهها و شیوههای زیستن شکل میگیرد. در شرایط جنگ، خانواده به پناهگاه عاطفی و نقطه امن بازسازی معنا تبدیل میشود.»
وی افزود: جنگ میتواند موجب گسست نقشها، پراکندگی اعضای خانواده، مهاجرتهای اجباری و تغییر آیینهای اجتماعی شود؛ با این حال خانواده با بازتعریف خود، سازوکارهای جدیدی برای تداوم حیات و انسجام ایجاد میکند.
تابآوری بازگشت به گذشته نیست، حرکت به جلوست
این استاد دانشگاه تهران با اشاره به تفاوت نگاه انسانشناسی با برخی رویکردهای روانشناختی بیان کرد: «تابآوری در انسانشناسی به معنای بازگشت به وضعیت پیش از بحران نیست؛ بلکه به معنای حرکت به جلو با زخمها و تجربههای باقیمانده است. خانواده با خلاقیت فرهنگی، بازتولید آیینها و بازسازی زندگی روزمره، این مسیر را ممکن میکند.»
وی نمونههایی از خلاقیتهای فرهنگی خانوادهها در شرایط جنگی را بازسازی آیینهای ساده، تقویت روایتهای جمعی، برگزاری سوگواریهای جمعی و حتی بازآفرینی لحظات عادی زندگی همچون آشپزی، روایتگویی و گردهماییهای خانوادگی عنوان کرد.
روزمرگی جنگ و ضرورت شنیدن روایتهای مردمی
دکتر سلیمی در ادامه خاطرنشان کرد: «در برخی جوامع، جنگ به امر روزمره تبدیل میشود و حتی شکل مواجهه با مرگ نیز عادی میگردد. در چنین شرایطی، خانواده نقش اساسی در جلوگیری از فروپاشی معنایی زندگی ایفا میکند».
وی تأکید کرد که فهم تابآوری اجتماعی مستلزم شنیدن روایتهای مردم عادی، بهویژه مادران، کودکان و خانوادههای درگیر بحران است؛ چرا که استمرار زندگی روزمره، سوگواری جمعی و حفظ آیینها، نشانههای تداوم حیات اجتماعی در دل بحران هستند.
دکتر سلیمی در سخنان خود، خانواده را نهادی منعطف و پویا توصیف کرد که گرچه در برابر بحرانها آسیبپذیر است، اما با سازگاری و بازتعریف خود، امکان استمرار زیست انسانی را فراهم میکند.
رسانهها باید از اطلاعرسانی مقطعی به آموزش مستمر تابآوری عبور کنند
دکتر سلیمی با اشاره به نقش دوگانه رسانهها در زمان جنگ و بحرانهای طبیعی اظهار داشت: «رسانهها در شرایط بحرانی میتوانند ابزاری حیاتی برای انتقال آموزشهای کاهش آسیبپذیری و ارتقای تابآوری باشند؛ با این حال، در جنگهای اخیر شاهد بودیم که گاهی رسانهها به دلیل گره خوردن با مسائل سیاسی و هیجانات ناشی از آن، نه تنها کمکی به کاهش آسیبپذیری نکرده، بلکه خود به میدانی برای ایجاد تنشهای جدید تبدیل شدهاند.»
وی با انتقاد از رویکرد مقطعی به آموزشهای بحران در ایران تصریح کرد: «در جامعهای که همواره با انواع فجایع طبیعی و انسانی مواجه است، رسانهها و نهادهای آموزشی نباید تنها به واکنشهای گذرا در زمان وقوع بحران بسنده کنند. یکی از وظایف اصلی رسانههای دیداری و شنیداری، آموزشِ مهارتهای زیست در شرایط بحرانی و کاهش آسیبهاست که متأسفانه در حال حاضر جای خالی آن در نظام آموزشی و رسانهای ما محسوس است.»
این استاد مردمشناسی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به الگوی موفق ژاپن در مواجهه با بلایای طبیعی، بر ضرورت بهروزرسانی دائمی در ساختارهای مدیریتی تأکید کرد و افزود: «تجربه ژاپن در مدیریت بحران و بازسازی میراث فرهنگی پس از فجایع، میتواند الگویی آموزنده برای ما باشد. این سطح از مدیریت در گرو وجود بسترهای علمی، ارتباطات دانشگاهی بینالمللی و مطالعات مستمر است.»
دکتر سلیمی در پایان با تأکید بر ضرورت ایجاد گروههای تخصصی در دانشگاههای کشور گفت: «با وجود منابع گسترده علمی در جهان پیرامون انسانشناسی فاجعه، هنوز در نظام دانشگاهی ایران جایگاه مشخصی برای این رشته و مطالعات متمرکز بر فجایع نداریم. تصویب درسهای مرتبط در رشتههای جمعیتشناسی و مردمشناسی، گامی رو به جلوست که امیدواریم با همکاری اساتید و پژوهشگران، به انجام پژوهشهای کاربردی و ارزشمند در این حوزه منجر شود».
آخرین اخبار
برگزاری نشست تخصصی «جنگ، تاب آوری و سلامت اجتماعی»
چرا دادههای ملی در بند ماندهاند؟
