دکتر صادقی: خانواده موتور بازسازی اجتماعی برای دوران پساجنگ است
به گزارش روابط عمومی مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور، در نشست تخصصی «جنگ، خانواده و تابآوری» که ۲۹ اردیبهشتماه با همکاری انجمن جمعیتشناسی ایران و به دبیری دکتر فاطمه ترابی، استاد دانشگاه تهران و معاون پژوهشی موسسه، برگزار شد، دکتر رسول صادقی به بررسی نقش و اهمیت خانواده در جامعه ایرانی، تحولات خانواده در شرایط بحران و جایگاه آن در وضعیت جنگ و پساجنگ پرداخت.
اهمیت خانواده در جامعه ایرانی
صادقی صحبت خود را در مورد جایگاه خانواده در جامعه ایرانی آغاز کرد و تصریح نمود: «در جامعه ایرانی، خانواده مهمترین نهاد اجتماعی است و اساساً نمیتوان تصویر روشنی از جامعه ارائه داد مگر آنکه خانواده ایرانی را در مرکز تحلیل قرار دهیم. به گفته وی، قوام و پایداری اجتماعی به قوام و پایداری خانواده وابسته است.»
او همچنین گفت بسیاری از فرایندهای هویتبخش از جمله تعلق به وطن و هویت ملی در درون خانواده شکل میگیرند و در کنار آن، خانواده در پرورش شخصیت تابآور نیز نقش تعیینکنندهای دارد؛ یعنی اینکه افراد از نظر فردی تا چه اندازه توان تابآوری دارند، تا حد زیادی به سازوکارهای درون خانواده مرتبط است.
جنگ و دگرگونی کارکردهای خانواده
دکتر صادقی خانواده را نهادی انسجامبخش و مبتنی بر همکاری دانست که در آن عشق و پیوند عاطفی وجود دارد؛ اما تأکید کرد که خانواده را میتوان حتی با وجود تضاد، نابرابری و خشونت نیز به عنوان یک واحد اجتماعی واقعی در نظر گرفت. از نظر ایشان، زمانی که از فروپاشی اجتماعی صحبت میشود، معمولاً پیش از آن فروپاشی خانواده رخ داده است، چرا که خانواده میتواند هم موتور انسجام اجتماعی باشد و هم زمینهساز فروپاشی.
وی در ادامه گفت: «خانواده در دوران جنگ و بحران با تغییرات جدی مواجه میشود. صادقی جنگ را صرفاً یک درگیری نظامی ندانست؛ بلکه آن را پدیدهایی با ابعاد اجتماعی و جمعیتی گسترده خواند که میتواند بر الگوهای جمعیتی، فرزندآوری، سرمایه اجتماعی، معنای زندگی روزمره و زیست اجتماعی افراد اثر بگذارد.»
او توضیح داد خانواده صرفاً یک واحد خویشاوندی نیست که کارکردهای عادی خود را بدون تغییر ادامه دهد؛ بلکه در جنگ، خانواده میتواند نماد حمایت، انسجام، همبستگی، مراقبت و بازتولید هویت باشد. از همین رو، گاهی گفته میشود خانواده به مثابه یک ضربهگیر عمل میکند و میتواند از تبدیل بحرانهای پیرامونی به بحرانهای درون خود جلوگیری کند. با این حال، خانواده ممکن است در برخی شرایط نیز آسیبپذیرترین نهاد شود؛ یعنی تنشهای روانی، اضطراب، و فروپاشی کارکردهای حمایتی میتواند موجب آسیب جدی به اعضای خانواده شود.
فشارهای جنگ بر خانواده و ضرورت تابآوری
صادقی با برشمردن پیامدهای مستقیم جنگ، گفت: «در دوران جنگ، فشارهای متعددی بر خانواده وارد میشود؛ از جمله فقدان یا از دست دادن عزیزان، نگرانی از دست دادن بهویژه برای افرادی که در کنار هم نیستند و همچنین بیخانمانی و گسست ارتباطات خانوادگی.» او به نمونههایی از اسکان موقت در هتل های شهر تهران اشاره کرد و گفت حتی با وجود فراهم بودن امکانات، زندگی در فضاهای کوچک و موقت که توسط شهرداری فراهم شده میتواند به فرسودگی روانی و کاهش توان خانواده برای حفظ پیوند اعضایش منجر شود.
در چنین شرایطی، دکتر صادقی تأکید کرد که مسیر مهمی که میتواند به کاهش اضطراب و رهایی از فشارهای بحران کمک کند، موضوع تابآوری خانواده است؛ و تابآوری را در معنای انطباق و سازگاری با شرایط جدید توضیح داد اینکه چگونه افراد و خانوادهها بتوانند خود را با شرایط بهوجودآمده وفق دهند و سازگار شوند.
تابآوری پدیدهای فردی است یا اجتماعی؟
دکتر صادقی در ادامه سخنان خود توضیح داد که تابآوری صرفاً یک ویژگی فردی نیست؛ بلکه پدیدهای چندسطحی و اجتماعی است. بر همین اساس، در ادبیات علمی انواع تابآوری شامل تابآوری فردی، خانوادگی و اجتماعی تعریف میشود.
به گفته او، اینکه فرد چگونه با بحران انطباق پیدا میکند، خانواده چگونه سازگار میشود و جامعه چگونه در برابر فشارهای بیرونی مقاومت میکند، همه حلقههای یک زنجیر هستند. در این میان، خانواده حلقه پیونددهنده میان تابآوری فردی و اجتماعی است و میتواند در تقویت تابآوری جمعی نقشی تعیینکننده داشته باشد.
خانواده تولیدکننده تابآوری و موتور بازسازی اجتماعی است
صادقی تأکید کرد که در تجربههای جنگ، خانوادههایی که از شبکههای حمایتی قوی برخوردارند، معمولاً در مسیر مقابله و سازگاری با بحران موفقتر عمل میکنند. او افزود: «در بسیاری از منابع علمی، خانواده یکی از مهمترین نهادهای تولیدکننده تابآوری و همچنین موتور بازسازی اجتماعی پس از جنگ شناخته میشود.»
خانواده در جنگ نهفقط محل زندگی، بلکه محل بقا، مراقبت، بازسازی معنا، بازسازی امید و بازتولید پیوندهای انسانی است. به همین دلیل، یکی از کارکردهای کلیدی خانواده، انتقال امید است؛ امید به پایان بحران و بهتر شدن شرایط که امروز برای جامعه اهمیت دوچندانی دارد.
پیامدهای اجتماعی جنگ؛ از آموزش تا انسجام اجتماعی
دکتر صادقی بخشی از پیامدهای اجتماعی جنگ را تشریح کرد و گفت: «جنگ فقط به تخریب ساختمانها و زیرساختها محدود نمیشود؛ بلکه میتواند روابط انسانی، نظام رفاه، آموزش، بهداشت و حتی معنای زندگی روزمره را تحت تأثیر قرار دهد.»
او به بحران آموزشی اشاره کرد و گفت: «بخشی از مجازیشدن آموزش در این دوره، ناشی از شرایط جنگ بوده و میتواند بر توسعه انسانی اثر بگذارد و خانواده نقش مهمی در کنار مدرسه در بهبود شرایط آموزشی دارد.»
فشار اقتصادی، آسیبهای اجتماعی را تشدید میکند
به گفته صادقی، پیامدهای اقتصادی جنگ از جمله تورم، افزایش بیکاری و نااطمینانی اقتصادی به سرعت در سطح خانوادهها قابل مشاهده است. بخشی از نیروهای خدمات شهری بیکار شدهاند و این موضوع بر مسئله بیکاری موجود افزوده است.
او توضیح داد که فشار اقتصادی میتواند به افزایش آسیبهای اجتماعی بینجامد؛ از جمله افزایش موارد خودکشی که طبق گزارشهای برخی نهادهای تخصصی از جمله سازمان بهزیستی و انجمن روانشناسی ایران، نشانههایی از آن در این دوره ۴۰ روزه مشاهده شده است.
پیامدهای جمعیتی جنگ؛ مهاجرت، جابهجایی و کاهش باروری
در بخش پیامدهای جمعیتی، دکتر صادقی توضیح داد که ناامنی پایدار پس از جنگ میتواند به افزایش جابهجاییهای اجباری منجر شود. هرچند در این دوره، جابهجاییها بیشتر داخلی بوده و مدت کوتاه آن مانع از تبدیلشدن به بحران بزرگ شده است.
او به تجربه جابهجاییهای گسترده در دوران دفاع مقدس اشاره کرد از سکونت آبادانیها در شهرهای دیگر تا مهاجرت از مناطق مرزی و توضیح داد که این تحولات معمولاً بر تحرک اجتماعی، جغرافیایی و ساختار جمعیتی اثر میگذارند.
در مورد مهاجرتهای بینالمللی نیز گفت: برخلاف برخی پیشبینیها درباره خروج گسترده جمعیت، برآوردهای سازمان بینالمللی مهاجرت نشان میدهد حدود ۱۷۰ هزار نفر از ایران خارج شده و عمدتاً وارد ترکیه شدهاند، البته در مقابل، در این جنگ تعداد قابل توجهی از ایرانیان خارج از کشور به ایران بازگشتهاند.
تأثیر جنگ بر باروری و فرزندآوری
دکتر صادقی افزود که نااطمینانی دائمی و ابهام اقتصادی میتواند نرخ باروری را که پیش از جنگ نیز روند کاهشی داشته، همچنان کاهش دهد. اگر جامعه وارد دوره پایدار پساجنگ شود، احتمال ریکاوری باروری وجود دارد؛ اما اگر بیثباتی اقتصادی و روانی ادامه پیدا کند، کاهش بیشتر در باروری قابل انتظار است.
او همچنین یکی دیگر از مسیرهای تأثیر جنگ بر باروری را اختلال در نظام مراقبت از کودکان دانست؛ مسئلهای که در بحرانهای پیشین نیز مشاهده شده است.
پیامدهای آموزشی و جمعیتی جنگ
دکتر صادقی با اشاره به تعطیلی مدارس و مهدکودکها در شرایط جنگی گفت: «بسته شدن این مراکز میتواند فشار مراقبتی بیشتری بر خانوادهها وارد کند و همین موضوع ممکن است تصمیم برخی زوجها برای فرزندآوری را به تعویق بیندازد.»
سیاستگذاری خانواده در دوران و پس از جنگ
صادقی تأکید کرد که پایان جنگ لزوماً به معنای پایان پیامدهای آن نیست؛ چراکه آثار روانی جنگ مانند اضطراب و افسردگی ممکن است برای مدتها در جامعه باقی بماند. از این رو، بازسازی پس از جنگ تنها به معنای ساخت دوباره زیرساختهای فیزیکی نیست، بلکه بازسازی اعتماد اجتماعی، تقویت حس هویت و تعلق اجتماعی نیز اهمیت زیادی دارد.
به گفته او، در دوره پس از جنگ ممکن است خانوادهها دقیقاً به وضعیت پیشین بازنگردند، بلکه وارد مرحلهای تازه از بازآفرینی اجتماعی شوند. در چنین شرایطی، طراحی بستههای سیاستی حمایتی ویژه خانوادههابهویژه برای شرایط بحرانی ضروری است تا بتوانند فرآیند بازسازی اجتماعی و بازیابی تابآوری را طی کنند.
توجه ویژه به خانوادههای آسیبپذیر
وی در پایان تأکید کرد که در سیاستگذاری اجتماعی، بهویژه در سناریوهای احتمالی پساجنگ، توجه به خانوادههای آسیبپذیر باید در اولویت قرار گیرد؛ چراکه این گروهها بیش از دیگران در معرض پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و روانی بحرانها قرار دارند.
آخرین اخبار
برگزاری نشست تخصصی «جنگ، تاب آوری و سلامت اجتماعی»
چرا دادههای ملی در بند ماندهاند؟
