وضعیتِ امتداد پنجره جمعیتی و نیازهای برآورد نشده در بازار کار ایران نگران کنندهاست
به گزارش روابط عمومی مؤسسه تحقیقات جمعیت کشور، با هدف بررسی چالشهای حوزه جمعیت و اقتصاد کار، گفتوگوی اختصاصی با دکتر نادر حقشناس، استادیار جمعیت شناسی و عضو هیأت علمی گروه اقتصاد جمعیت و سرمایه انسانی، انجام شد.
در این گفتوگو محورهای کلیدی حوزه فعالیت دکتر حقشناس از جمله شکاف میان مهارتهای دانشآموختگان و نیازهای بازار کار، پیشبینی تحولات جمعیتی و چالشهای تعادل کار و خانواده، بهرهوری نیروی کار و مدیریت اشتغال مورد بحث قرار گرفت.
در این گفتوگو، دکتر حقشناس ضمن نقد سیاستهای اشتغال، بر ضرورت ارتقای فرهنگ کار در آستانهی ورود به نیمه دوم پنجره جمعیتی تأکید کرد. در ادامه، راهکارهای اتصال منابع انسانی به بازار کار و نقش رسانه در این مسیر را بررسی میکنیم.
چرا نظام آموزشی به بازار کار نرسید؟
دکتر حقشناس با انتقاد از عدم تعادل ساختاری میان خروجی دانشگاهها و نیازهای بازار کار، توضیح داد: «یکی از جدیترین چالشهای اقتصاد جمعیت، گسست میان نظام آموزش عالی و نظام اشتغال است. وقتی دانشآموختهای مدرک لیسانس علوم اجتماعی دریافت میکند اما جایگاه شغلی او در بازار کار مشخص نیست، با پدیده شکاف مهارتی روبرو هستیم. این در حالی است که در سال ۱۳۷۳، به دانشآموختگان شناسنامه کار ارائه میشد که نمادی از ارتباط هدفمند دانشگاه و صنعت بود؛ رویکردی که امروزه به دست فراموشی سپرده شده و منجر به سرگردانی جوانان تحصیلکرده شده است.»
خروجی پژوهش ها در لایه ی اجرا نادیده گرفته می شود
این پژوهشگر جمعیت با اشاره به طرحهای پژوهشی دهه ۱۳۸۰ خود در زمینه پیشبینی تحولات جمعیتی، از عدم بهرهگیری بدنه اجرایی کشور از خروجیهای علمی انتقاد کرد. وی افزود: «بسیاری از شرایط امروز جمعیت و بازار کار، بیش از دو دهه قبل پیشبینی شده بود، اما بزرگترین چالش ما در این حوزه، قابلرؤیت نبودن خروجی پژوهشها و در نهایت نقص در اجرای سیاستهاست. ما در مؤسسه دقیقاً بر اساس اقتضائات دورههای سنی جمعیت، تحلیلها را ارائه دادهایم، اما متأسفانه در لایه اجرا، شاهد انباشت مطالبات و نبود ساختار برای پیادهسازی این پیشبینیها هستیم.»
سیاستهای جمعیتی بدون بخش خصوصی شکست میخورد
دکتر حقشناس با تکیه بر مطالعات تطبیقی در کشورهای با نرخ باروری پایین (مانند کره جنوبی و ژاپن)، به موضوع تعادل کار و خانواده اشاره کرد و گفت: «سیاستهای حمایتی از خانواده، بدون در نظر گرفتن هزینههای بخش خصوصی، به نتیجه نمیرسد. مرخصی زایمان و حقوق والدین در قانون دیده شده، اما در عمل، تحمیل بار مالی به بخش خصوصی، مانع از اجرای دقیق آن میشود.»
وی در ادامه تأکید کرد: «وقتی از سیاستهای جمعیتی صحبت میکنیم، نباید همه بار را بر دوش دولت بگذاریم. مهمتر از هر چیز، ایجاد یک فضای گفتمانی مستمر بین دولت، جامعه و بخش خصوصی است تا سیاستهای حمایتی از حالت تکلیف اداری به یک فرهنگ حکمرانی تبدیل شود.»
چرا بیکاری تعادل روانی جامعه را بههم میزند؟
دکتر حقشناس با تحلیل دادههای آماری بین سالهای ۷۵ تا ۹۵، از رشد جهشی بیکاری در میان تحصیلکردگان آموزش عالی انتقاد کرد و افزود: «نرخ بیکاری تحصیلکردگان در این بازه زمانی از ۷.۵ درصد به ۲۱ درصد رسیده که این یک سیگنال خطر برای سیاستگذاران است.» وی با تأکید بر اینکه بیکاری تنها یک چالش اقتصادی نیست، تصریح کرد: «ما با پدیده اثر مأیوسکنندگی مواجهیم. وقتی جوان تحصیلکرده، بازار کاری برای مهارت خود نمیبیند، نه تنها از فضای اقتصادی، بلکه از فضای اجتماعی نیز فاصله میگیرد. این سرخوردگی، هزینههای روانی و اجتماعی جبرانناپذیری دارد که نمود آن را میتوان در تضعیف سرمایه اجتماعی مشاهده کرد.»
نسل جدید بازار کار سنتی را پس میزند
این پژوهشگر جمعیت با اشاره به تغییرات بنیادی در نظام خانوادگی ایران، خاطرنشان کرد: «در دهههای گذشته، جریان ثروت از فرزند به سمت والدین بود و فرزندان بازوی اقتصاد خانواده محسوب میشدند. اما اکنون با تغییر الگوهای خانوادگی، این جریان معکوس شده است. در کنار این تغییر، ما با نسلی متفاوت روبرو هستیم که به دلیل نابرابریهای ساختاری و عدم انطباق مدرک با شغل، دیگر حاضر نیست به هر قیمتی وارد بازار کار سنتی شود.»
دکتر حقشناس در تحلیل تفاوتهای جنسیتی در ورود به بازار کار اضافه کرد: «شواهد نشان میدهد که انگیزه و تلاش دختران برای ورود به بازار کار و همزمان تحصیل، به مراتب بالاتر از پسران است. این تغییر رفتار، نشاندهنده فشاری است که ناشی از نابرابریهای ساختاری در بازار کار بر دوش این نسل سنگینی میکند.»
تکنولوژی بازار کار ایران را احیا میکند
دکتر حقشناس در بخش دیگری از این گفتوگو، با اشاره به ظرفیتهای تکنولوژی، به مقاله پژوهشی خود اشاره کرد و گفت: «برخلاف تصورات منفی، توسعه فناوری اطلاعات در ایران توانسته بسترهای جدیدی برای اشتغال ایجاد کند. یافته های ما نشان میدهد که زیرگروههای مشاغل آیتیمحور رشد قابلتوجهی داشتهایم. اگر بتوانیم از هوش مصنوعی و فناوریهای نوین در برنامهریزیهای کلان استفاده کنیم، میتوانیم اثرات منفی بیکاری ساختاری را کاهش دهیم.»
دانشآموختگان به توهم علمی و بیکاری دچار میشوند
دکتر حقشناس با انتقاد از رویکرد منفعلانه دانشگاهها نسبت به ابزارهای نوین، اظهار داشت: «هوش مصنوعی تنها یک ابزار تکنولوژیک نیست؛ یک مهارت بقا در بازار کار است. متأسفانه نظام آموزشی ما همچنان در آموزش کاربردی این ابزارها برای رشتههای مختلف عقب است. این در حالی است که بسیاری از دانشآموختگان به دلیل عدم تسلط به این ابزارها، در رقابت شغلی حذف میشوند یا در تولیدات علمی خود، به جای خروجیهای واقعی، با منابعی مواجه میشوند که وجود خارجی ندارند.»
پنجره جمعیتی باید هوشمند مدیریت شود
دکتر حقشناس با اشاره به اینکه فرصت پنجره جمعیتی تا سال ۱۴۲۰ به پایان میرسد، نسبت به هدررفت پتانسیلهای انسانی هشدار داد: «ما منابع داریم، اما نگاه هوشمندانه برای اتصال این منابع به بازار کار نداریم.»
این پژوهشگر اولویت سیاستی کشور را نه اشتغال شعاری، بلکه اشتغال هدفمند و هوشمند دانست و افزود: «توسعه باید در مناطق مختلف متناسب با ظرفیتهای بومی همان منطقه باشد. ردیابی مسیر اشتغال فارغالتحصیلان و ایجاد فضای گفتمانی بین بخش خصوصی و دولتی، تنها راهی است که میتواند اثر مأیوسکنندگی را از ذهن نسل جوان پاک کرده و آنها را به چرخه تولید بازگرداند.»
درسهایی از کره و ژاپن برای نجات اقتصاد ایران
دکتر حقشناس در ادامه بر اهمیت فرهنگ کار تأکید کرد. وی گفت: «در کشورهای توسعهیافتهای همچون ژاپن و کره جنوبی، رشد اقتصادی تنها نتیجهی سیاستهای دولتی نیست؛ بلکه محصول یک فرهنگ اجتماعی قوی است که کار و تلاش را ارزش میداند. در حالی که میانگین استاندارد ساعات کاری در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی حدود ۴۸ ساعت در هفته است، در برخی کشورهای آسیایی این میزان تا ۵۲ ساعت نیز میرسد. این فرهنگ کار، همان حلقهی گمشدهای است که میتواند اقتصاد را از رکود نجات دهد؛ موضوعی که در کنار قناعت و انضباط اجتماعی، پایه اصلی معجزات اقتصادی این کشورها بوده است.»
رسانه باید امید اجتماعی تولید کند
این پژوهشگر در حوزه عملکرد رسانههای عمومی در تبیین مسائل جمعیت، تصریح کرد: «متأسفانه در حال حاضر رسانه، بهویژه رسانه ملی، آنطور که باید به وظیفه کاتالیزوری خود در تغییر نگرشهای اجتماعی عمل نمیکند. ما پژوهشهای عمیقی انجام دادهایم، اما خروجی آن در سطح جامعه بازنمایی نمیشود. رسانه مسئولیت سنگینی برای تبدیل ادبیات پیچیده علمی به گفتمان عمومی دارد.»
دکتر حقشناس در پایان با تأکید بر ضرورت تعامل رسانه و پژوهش گفت: «ما برای عبور از بحرانهای جمعیتی و اقتصادی، به یک هوشمندی ریشهای نیاز داریم. رسانه نباید تنها بلندگوی گزارشهای آماری باشد، بلکه باید به فضایی برای تولید فرهنگ کار و تقویت امید اجتماعی تبدیل شود. اگر نتوانیم نتایج پژوهشها را به زبان مردم و در قامت فرهنگ حکمرانی ترجمه کنیم، بهترین تحلیلها نیز در کتابخانهها خاک خواهند خورد.»
آخرین اخبار
برگزاری نشست تخصصی «جنگ، تاب آوری و سلامت اجتماعی»
چرا دادههای ملی در بند ماندهاند؟
